ทำไมเฮราถึงไล่ลงโทษหญิงที่ซุสเข้าใกล้แทนที่จะเอาคืนซุสโดยตรง

ถ้ามองด้วยสายตาคนยุคนี้ เรื่องของเฮรามีจุดหนึ่งที่ชวนขัดใจมาก

ซุสมีความสัมพันธ์กับหญิงจำนวนมาก บางตำนานเล่าว่าใช้การแปลงกาย หลอกลวง หรือใช้อำนาจเหนือกว่าอย่างชัดเจน แต่คนที่โดนเฮราไล่ล่า กลับมักเป็นหญิงเหล่านั้นหรือลูกที่เกิดจากซุสเสียเอง

คำถามเลยตามมาว่า ถ้าโกรธเรื่องการนอกใจ ทำไมไม่จัดการซุสตรงๆ?

คำตอบสั้นที่สุดคือ เพราะตำนานกรีกไม่ได้สร้างความสัมพันธ์ของเฮรากับซุสบนฐานอำนาจที่เท่ากันตั้งแต่แรก

ซุสไม่ใช่แค่สามี แต่เป็นราชาแห่งเทพ เป็นผู้ถือสายฟ้า และเป็นศูนย์กลางของระเบียบอำนาจบนโอลิมปัส ขณะที่เฮราเป็นราชินีแห่งเทพและเทพีที่สัมพันธ์กับการแต่งงาน ผู้หญิง และสถานะของภรรยาที่ชอบธรรม การโจมตีซุสโดยตรงจึงไม่เหมือนการทะเลาะของคู่รักธรรมดา แต่มันเท่ากับชนกับผู้มีอำนาจสูงสุดของระบบที่ตัวเฮราเองก็เป็นส่วนหนึ่ง

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะคำว่า “หึง” อย่างเดียวอธิบายเฮราไม่ครบ

สิ่งที่ถูกคุกคามในหลายเรื่องไม่ใช่แค่ความรัก แต่คือ สถานะของการเป็นภรรยาหลวงและความชอบธรรมของสายสกุล ในโลกกรีกโบราณ การแต่งงานเกี่ยวพันกับบ้าน ทรัพย์สิน ลูกหลาน และเกียรติของครอบครัวอย่างแน่นแฟ้น เมื่อเอากรอบนี้ไปวางบนเทพีแห่งการแต่งงาน ลูกนอกสมรสของซุสจึงกลายเป็นภัยต่อระเบียบที่เฮราเป็นตัวแทนอยู่ด้วย

เรื่องของ ไอโอ เป็นตัวอย่างดัง ไอโอถูกซุสหมายปองและลงเอยด้วยการถูกเปลี่ยนเป็นวัวสาวในตำนานบางสาย เมื่อเฮราสงสัย เธอให้ยักษ์ร้อยตาอาร์กัสคอยเฝ้า หลังอาร์กัสถูกเฮอร์มีสสังหาร เฮรายังส่งแมลงไล่กัดไอโอจนต้องเร่ร่อนไปไกล

ส่วน เซเมเล ผู้ตั้งครรภ์ลูกของซุสซึ่งต่อมาก็คือไดโอนีซัส เฮราไม่ได้ไปเปิดศึกกับซุส แต่ปลอมตัวเข้าไปทำให้เซเมเลสงสัยในตัวคู่รัก จนเซเมเลขอให้ซุสเผยร่างเทพเต็มรูปแบบ ผลคือมนุษย์ไม่สามารถทนพลังนั้นได้และเสียชีวิต

นี่คือการเล่นงานจุดที่อ่อนแอกว่าในโครงสร้างอำนาจ

ถ้ามองแบบจิตวิทยาสมัยใหม่ พฤติกรรมนี้คล้ายสิ่งที่เรียกว่า displaced aggression หรือการย้ายเป้าความโกรธ เมื่อไม่สามารถหรือไม่กล้าลงโทษต้นเหตุที่มีอำนาจเหนือกว่า ความโกรธอาจไหลไปหาคนที่เข้าถึงง่ายกว่าและตอบโต้ได้น้อยกว่า แต่ต้องระวังด้วยว่าแนวคิดนี้เป็นกรอบสมัยใหม่ที่ใช้ช่วยอ่านวรรณกรรม ไม่ใช่คำอธิบายที่ชาวกรีกโบราณเขียนกำกับตัวละครไว้ตรงๆ

แล้วหญิงเหล่านั้นเป็น “เหยื่อถูกขืนใจ” ทุกคนหรือเปล่า

ไม่ควรเหมารวมแบบนั้น เพราะตำนานกรีกไม่มีฉบับมาตรฐานฉบับเดียว เรื่องเดียวกันอาจมีหลายเวอร์ชัน และคำที่ใช้เล่าในต้นฉบับโบราณก็ไม่ได้แบ่งความสัมพันธ์เป็นหมวด consent แบบปัจจุบันอย่างตรงไปตรงมา

บางเรื่องซุสใช้การปลอมตัวหรือหลอกลวง เช่น อัลค์เมเนที่ซุสปลอมเป็นสามีของเธอ ส่วนเรื่องอื่นใช้ถ้อยคำว่าซุส “รัก” หรือ “ล่อลวง” และรายละเอียดเรื่องความสมัครใจแตกต่างกันไปตามผู้แต่งและยุค ดังนั้นการเรียกทุกคนว่าเหยื่อข่มขืนอาจทำให้รายละเอียดของแต่ละตำนานหายไป แต่ในอีกด้าน การอ่านด้วยมาตรฐานปัจจุบันก็ทำให้เห็นชัดว่าหลายเหตุการณ์มีความเหลื่อมล้ำทางอำนาจหรือการหลอกลวงอย่างหนัก

• เฮราโจมตีคู่สัมพันธ์ของซุส เพราะมักเป็นเป้าที่จัดการได้ง่ายกว่าซุส

• เธอปกป้องสถานะของการแต่งงาน ซึ่งเป็นขอบเขตอำนาจหลักของตัวเอง

• ลูกของซุสบางคนกลายเป็นคู่แข่งเชิงสถานะ โดยเฉพาะเฮราคลีสที่ชื่อกรีก Herakles แปลโดยประมาณว่า “เกียรติแห่งเฮรา” แต่กลับถูกเฮรากลั่นแกล้งอย่างต่อเนื่อง

• ผู้แต่งโบราณใช้ความริษยาของเฮราเป็นกลไกเดินเรื่อง เพื่อสร้างอุปสรรคให้วีรบุรุษและอธิบายเหตุการณ์ต่างๆ ในตำนาน

อีกจุดที่น่าสนใจคือ เฮราเองไม่ได้ไร้อำนาจเสียทีเดียว เธอเคยต่อต้านซุสในเรื่องเล่าบางตอน และในมหากาพย์อีเลียดก็มีฉากที่เธอใช้เล่ห์เหลี่ยมเพื่อเบี่ยงเบนซุส แต่ความสัมพันธ์ทั้งคู่ยังสะท้อนว่าซุสมีอำนาจบังคับขั้นสุดท้ายเหนือกว่าอยู่ดี

เพราะฉะนั้น ภาพของเฮราที่ไล่เล่นงานหญิงคนอื่นจึงไม่ได้บอกแค่ว่าเธอเป็นเทพีขี้หึง มันยังสะท้อนโลกของคนแต่งตำนานด้วย โลกที่สามีผู้มีอำนาจสามารถมีความสัมพันธ์นอกสมรสได้ซ้ำๆ ขณะที่ความขัดแย้งกลับถูกผลักลงไปหาระหว่างผู้หญิง และเกียรติของภรรยาถูกผูกกับการรักษาสถานะของตัวเองแทนที่จะมีอำนาจควบคุมพฤติกรรมของสามี

นี่แหละที่ทำให้เฮราเป็นตัวละครน่าหงุดหงิดแต่ก็น่าสนใจพร้อมกัน เพราะยิ่งเธอพยายามรักษาความศักดิ์สิทธิ์ของการแต่งงานมากเท่าไร ตำนานก็ยิ่งจับเธอขังอยู่ในชีวิตแต่งงานกับเทพที่ละเมิดขอบเขตนั้นซ้ำแล้วซ้ำอีก