ทำไมยิ่งตั้งใจใช้มือ ปากกับลิ้นยิ่งชอบขยับตาม

มือกำลังทำงานละเอียด แต่ทำไมปากต้องมาช่วยด้วย?

ลองนึกตอนกำลังร้อยด้ายเข้ารูเข็ม ใช้แหนบคีบของชิ้นจิ๋ว วางแก้วที่เต็มจนเกือบล้น หรือค่อยๆ เสียบชิ้นส่วนเล็กให้ตรงช่อง สายตาจะนิ่ง มือจะช้าลง แล้วบางคนมีของแถมแบบไม่รู้ตัว คือ ปากเผยอ เม้มปาก กัดริมฝีปาก หรือปลายลิ้นโผล่ออกมานิดหนึ่ง

ไม่ได้แปลว่าลิ้นกำลังช่วยเล็ง และไม่ได้เกิดจากนิสัยแปลกๆ อย่างเดียว พฤติกรรมแบบนี้สัมพันธ์กับสิ่งที่วงการประสาทวิทยาเรียกว่า motor overflow หรือการที่กิจกรรมการควบคุมการเคลื่อนไหวล้นไปกระตุ้นกล้ามเนื้อส่วนอื่นที่ไม่ได้จำเป็นต่อภารกิจหลัก

ตอนงานยาก สมองไม่ได้สั่งแค่นิ้ว

การร้อยเข็มไม่ใช่คำสั่งง่ายๆ ว่า “ขยับมือไปข้างหน้า” สมองต้องประสานข้อมูลจากตา ตำแหน่งนิ้ว แรงที่ใช้ ระยะทาง ความเร็ว และแก้ความคลาดเคลื่อนแทบตลอดเวลา ยิ่งรูเล็ก ของยิ่งสั่น หรือห้ามพลาด ระบบควบคุมการเคลื่อนไหวยิ่งทำงานหนัก

งานวิจัยเรื่อง motor overflow พบว่า แม้ในผู้ใหญ่สุขภาพดี การเคลื่อนไหวที่ไม่ได้ตั้งใจก็สามารถปรากฏขึ้นได้ และมีแนวโน้มชัดขึ้นเมื่อภารกิจมีความยาก ต้องออกแรงมาก มีสิ่งรบกวน หรือเกิดความล้า นั่นทำให้ภาพของคนที่กำลังเกร็งมือแล้วเผลอเกร็งปากตามไม่ได้ประหลาดอย่างที่เห็น

จุดน่าสนใจคือ มือกับปากมีความสัมพันธ์กันในระบบประสาทค่อนข้างแน่นแฟ้น

การศึกษาพฤติกรรมมนุษย์พบความเชื่อมโยงระหว่างการเคลื่อนไหวแบบละเอียดของมือกับการเคลื่อนไหวของปากและลิ้น โดยเฉพาะงานที่ต้องใช้ความแม่นยำ มีข้อเสนอทางวิทยาศาสตร์ว่าระบบประสาทที่เกี่ยวกับการใช้มืออย่างคล่องแคล่ว การใช้เครื่องมือ และระบบที่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวของปากหรือภาษา มีเครือข่ายบางส่วนที่เชื่อมโยงหรือซ้อนทับกัน ไม่ได้เป็นปุ่มแยกขาดจากกันแบบเปิดมือแล้วปิดปากได้เด็ดขาด

ทำไมบางคนแลบลิ้น แต่บางคนแค่เม้มปาก?

เพราะ motor overflow ไม่ได้มีรูปแบบเดียว ทุกคนมีระดับการควบคุมและนิสัยการเคลื่อนไหวต่างกัน คนหนึ่งอาจแลบลิ้น อีกคนขยับกราม เม้มริมฝีปาก ขมวดคิ้ว หรือเกร็งไหล่ บางคนแทบไม่มีอาการให้เห็นเลย

เด็กมักเห็นพฤติกรรมร่วมของมือกับปากได้เด่นกว่าผู้ใหญ่ มีงานศึกษาการแลบลิ้นในเด็กอายุ 4 ปีพบว่า ลักษณะการเคลื่อนไหวของลิ้นสัมพันธ์กับชนิดของงานที่ทำ โดยงานที่มีองค์ประกอบของการใช้มือให้ผลแตกต่างจากงานที่ไม่ต้องใช้มือ นักวิจัยนำข้อมูลนี้ไปอภิปรายถึงความสัมพันธ์ระหว่างระบบการสื่อสารด้วยท่าทาง มือ และระบบปากที่ใช้ในการพูด

• งานง่ายและคุ้นเคย สมองควบคุมได้อัตโนมัติมากขึ้น จึงอาจแทบไม่เห็นปากขยับ

• งานละเอียดและพลาดไม่ได้ ต้องระดมการควบคุมมากขึ้น การเคลื่อนไหวร่วมจึงมีโอกาสโผล่มา

• ความเหนื่อยและการเร่งความเร็ว สามารถเพิ่ม motor overflow ในการทดลองบางรูปแบบได้

• การฝึกจนชำนาญ อาจทำให้การเคลื่อนไหวส่วนเกินลดลง เพราะระบบควบคุมงานมีประสิทธิภาพขึ้น

เลยมีภาพที่คุ้นตามาก คนเพิ่งหัดใช้ตะเกียบคีบเม็ดถั่วอาจเกร็งตั้งแต่ปลายนิ้วถึงริมฝีปาก แต่พอใช้คล่อง มือทำงานแทบอัตโนมัติ หน้าก็กลับมาสบายเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น

แล้วการเพ่งสายตาเกี่ยวตรงๆ ไหม?

ตรงนี้ต้องแยกให้ดี การจ้องสิ่งใดสิ่งหนึ่งไม่ได้มีหลักฐานว่ามันเป็นคำสั่งให้ลิ้นโผล่ออกมาโดยตรง สิ่งที่มักเกิดพร้อมกันคือ การเพ่งมักมากับภารกิจที่ต้องใช้การประสานตากับมืออย่างแม่นยำ เช่น สนเข็ม วาดเส้นเล็ก ตัดชิ้นงาน หรือประกอบของจิ๋ว จึงดูเหมือนว่า “ยิ่งเพ่งยิ่งแลบลิ้น” ทั้งที่ตัวกระตุ้นสำคัญน่าจะเป็นความต้องการด้านการควบคุมการเคลื่อนไหวของงานนั้นมากกว่า

ลองทดสอบกับตัวเองได้ง่ายมาก ครั้งหน้าที่ต้องเสียบด้ายเข้ารูเข็มหรือคีบของเล็กๆ ให้สังเกตริมฝีปากก่อน แล้วตั้งใจปิดปากให้นิ่ง หลายคนจะรู้สึกทันทีว่าต้องเพิ่มความตั้งใจอีกนิดเพื่อไม่ให้ปากขยับ ทั้งที่ปากไม่ได้เกี่ยวอะไรกับเข็มเลย

นี่เป็นตัวอย่างเล็กๆ ที่เผยให้เห็นว่าร่างกายไม่ได้ถูกสมองควบคุมเป็นชิ้นส่วนอิสระทีละชิ้น ระบบการเคลื่อนไหวหลายส่วนทำงานร่วมกันและมีอิทธิพลต่อกันตลอดเวลา เมื่อภารกิจละเอียดขึ้น การเคลื่อนไหวที่ปกติถูกกดเอาไว้อาจเล็ดลอดออกมาให้เห็นที่ริมฝีปาก ลิ้น นิ้วอีกข้าง หรือกล้ามเนื้อบริเวณอื่น

ดังนั้นภาพคนกำลังร้อยเข็มด้วยสีหน้าจริงจังพร้อมปลายลิ้นที่ค่อยๆ โผล่ออกมา จึงไม่ใช่ลิ้นพยายามช่วยมองรูเข็มหรอก แต่มันเป็นร่องรอยเล็กๆ ของระบบควบคุมการเคลื่อนไหวที่กำลังทำงานหนักอยู่เบื้องหลัง