ทำไมเสียงน้ำไหลถึงกระตุ้นให้ปวดปัสสาวะ

แค่ได้ยินเสียงน้ำไหลเบาๆ กระเพาะปัสสาวะเหมือนนึกอะไรขึ้นมาได้ทันที

เคยกำลังนอนเคลิ้มสบายๆ แล้วมีเสียงก๊อกน้ำหยด ติ๋ง...ติ๋ง... หรือเสียงน้ำจากห้องน้ำดังแผ่วๆ อยู่ดีๆ ความรู้สึกปวดปัสสาวะก็โผล่ขึ้นมา ทั้งที่ก่อนหน้านั้นยังนอนได้เฉยๆ

เรื่องนี้ไม่ได้หมายความว่าเสียงน้ำสามารถสั่งกระเพาะปัสสาวะโดยตรงแบบเปิดสวิตช์ แต่สมองของคนเราสามารถเรียนรู้ว่า เสียงบางอย่างมักเกิดพร้อมกับการเข้าห้องน้ำ จนเสียงนั้นกลายเป็นตัวกระตุ้นได้

สมองจำเสียงของการเข้าห้องน้ำได้

เวลาปัสสาวะ สิ่งที่มักเกิดพร้อมกันมีเยอะมาก ตั้งแต่เสียงปัสสาวะกระทบน้ำ เสียงกดชักโครก ไปจนถึงเสียงเปิดก๊อกล้างมือ เมื่อเจอสถานการณ์ชุดเดิมซ้ำเป็นปีๆ สมองจึงสามารถสร้างความเชื่อมโยงระหว่าง เสียงน้ำกับพฤติกรรมการขับถ่าย ได้

แนวคิดนี้คล้ายการเรียนรู้แบบมีเงื่อนไข หรือ conditioned response คือสิ่งเร้าที่เดิมไม่ได้เกี่ยวกับการขับถ่ายโดยตรง ค่อยๆ กลายเป็นสัญญาณที่กระตุ้นความรู้สึกบางอย่างขึ้นมา นักวิจัยที่ศึกษาผลของเสียงน้ำไหลต่อการปัสสาวะก็เสนอการเรียนรู้ลักษณะนี้เป็นหนึ่งในคำอธิบายสำคัญ

จุดที่น่าสนใจคือมีการทดลองจริงแล้วว่าเสียงน้ำไม่ได้มีผลแค่ในความรู้สึก

งานวิจัยในผู้ชายที่มีอาการทางเดินปัสสาวะส่วนล่างทดลองเปิดเสียงน้ำไหลจากโทรศัพท์ระหว่างการตรวจ พบว่าเสียงน้ำช่วยเพิ่มอัตราการไหลสูงสุดของปัสสาวะในผู้เข้าร่วมบางกลุ่มได้ ขณะที่งานศึกษาระหว่างการตรวจระบบปัสสาวะอีกชิ้นพบว่ากลุ่มที่ฟังเสียงน้ำไหลสามารถปัสสาวะระหว่างขั้นตอนการตรวจได้มากกว่ากลุ่มควบคุม และมีความวิตกกังวลลดลงด้วย

แต่กระเพาะปัสสาวะยังต้องมีปัสสาวะอยู่ก่อน

เสียงน้ำไม่ได้เสกปัสสาวะเพิ่มขึ้นทันที ไตยังคงผลิตปัสสาวะตามกระบวนการปกติ สิ่งที่เปลี่ยนคือ การรับรู้สัญญาณจากกระเพาะปัสสาวะ

กระเพาะปัสสาวะมีตัวรับการยืด เมื่อปัสสาวะสะสม ผนังกระเพาะปัสสาวะจะขยายและส่งข้อมูลผ่านระบบประสาทขึ้นไปยังสมอง การตัดสินใจว่าจะเข้าห้องน้ำตอนนี้หรือรอต่อจึงไม่ได้เกิดจากกระเพาะปัสสาวะเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการทำงานร่วมกันของเส้นประสาท ไขสันหลัง ก้านสมอง และสมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมการขับถ่าย

ถ้ามีปัสสาวะอยู่พอสมควรอยู่แล้ว แต่กำลังสนใจเรื่องอื่น สมองอาจยังไม่ได้ยกสัญญาณนั้นขึ้นมาเป็นเรื่องเร่งด่วน พอเสียงน้ำเข้ามาซึ่งเป็นสิ่งเร้าที่เชื่อมโยงกับการเข้าห้องน้ำ ความรู้สึกที่เคยอยู่เบื้องหลังก็ถูกดึงขึ้นมาเด่นขึ้น จึงรู้สึกเหมือนปวดขึ้นมาในเสี้ยววินาที

ทำไมตอนกำลังเคลิ้มถึงรู้สึกชัด

ก่อนหลับ สภาพแวดล้อมมักเงียบและสิ่งรบกวนน้อยมาก เสียงเล็กๆ ที่ตอนกลางวันแทบไม่สนใจจึงเด่นขึ้นง่าย พร้อมกันนั้นความสนใจจากงาน โทรศัพท์ การเดิน หรือบทสนทนาก็หายไป จึงมีโอกาสสังเกตความรู้สึกภายในร่างกายมากขึ้น

อีกสมมติฐานหนึ่งคือเสียงน้ำไหลอาจช่วยให้รู้สึกผ่อนคลาย ส่งผลต่อระบบประสาทอัตโนมัติและการควบคุมทางเดินปัสสาวะ แต่กลไกนี้ยังไม่ควรถูกพูดเหมือนเป็นคำตอบเดียว เพราะความสัมพันธ์ระหว่างเสียงน้ำ ความผ่อนคลาย การเรียนรู้ และการขับถ่ายค่อนข้างซับซ้อน

• เสียงน้ำไม่ได้ทำให้กระเพาะปัสสาวะเต็มทันที

• สมองอาจเชื่อมเสียงน้ำเข้ากับกิจวัตรการปัสสาวะจากประสบการณ์ซ้ำๆ

• ถ้ากระเพาะปัสสาวะมีปัสสาวะอยู่แล้ว เสียงที่คุ้นเคยอาจทำให้รับรู้ความปวดเด่นขึ้น

• งานทดลองพบว่าเสียงน้ำไหลสามารถช่วยให้การเริ่มและการไหลของปัสสาวะง่ายขึ้นในบางสถานการณ์

เพราะงั้นอาการที่นอนอยู่ดีๆ แล้วได้ยินน้ำหยดจนต้องลุกไปห้องน้ำ จึงไม่ใช่เรื่องเหนือธรรมชาติอะไร สมองแค่เก่งเรื่องจับคู่สัญญาณมากจนบางครั้ง เสียงจากก๊อกน้ำก็กลายเป็นเหมือนคำเตือนจากห้องน้ำไปซะแล้ว