ทำไมกลิ่นของใหม่ถึงทำให้รู้สึกตื่นเต้น

กลิ่นหนังสือใหม่มันไม่ได้มีแค่เรื่องความหอม

เคยแกะหนังสือใหม่แล้วเผลอยกขึ้นมาดม หรือเปิดกล่องของที่เพิ่งมาส่งแล้วรู้สึกชอบกลิ่นกระดาษ กลิ่นกล่อง กลิ่นวัสดุใหม่ๆ แบบอธิบายไม่ค่อยถูกไหม ความรู้สึกนี้มีส่วนเกี่ยวข้องกับทั้งเคมีของกลิ่น ความทรงจำ และระบบที่สมองใช้รับมือกับ ความใหม่ พร้อมกัน

ก่อนอื่น กลิ่นใหม่มาจากไหน?

หนังสือไม่ได้มีกลิ่นชนิดเดียว กระดาษ หมึกพิมพ์ กาว และวัสดุเคลือบต่างๆ สามารถปล่อยสารระเหยออกมาในอากาศ เมื่อโมเลกุลเหล่านี้เข้าจมูก ตัวรับกลิ่นจะส่งข้อมูลเข้าสู่ระบบประสาทจนเกิดเป็นกลิ่นเฉพาะที่สมองเรียนรู้ว่าเป็น “หนังสือใหม่” ส่วนกล่องสินค้าก็คล้ายกัน กลิ่นอาจมาจากกระดาษลูกฟูก หมึก กาว พลาสติก โฟม หรือผลิตภัณฑ์ที่อยู่ข้างใน

จุดน่าสนใจอยู่ตรงที่ จมูกไม่ได้บอกสมองแค่ว่ากำลังได้กลิ่นอะไร ระบบการรับกลิ่นมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับวงจรสมองด้านอารมณ์และความทรงจำ กลิ่นจึงสามารถดึงความรู้สึกหรือเหตุการณ์เก่าๆ กลับมาได้รวดเร็ว บางคนได้กลิ่นกระดาษแล้วนึกถึงร้านหนังสือ ห้องสมุด เปิดเทอมใหม่ หรือวันที่เคยซื้อหนังสือที่อยากได้ทันที

แล้วโดพามีนเข้ามาตอนไหน?

ตรงนี้ต้องแยกข้อเท็จจริงออกจากคำอธิบายยอดนิยมสักหน่อย เพราะยังไม่มีเหตุผลให้เหมารวมว่า สารที่ทำให้เกิดกลิ่นหนังสือใหม่พอเข้าจมูกแล้วจะสั่งให้สมองหลั่งโดพามีนโดยตรง เหมือนเปิดสวิตช์ สิ่งที่มีหลักฐานรองรับชัดกว่าคือ ระบบโดพามีนมีบทบาทกับรางวัล การคาดการณ์รางวัล แรงจูงใจ และการตอบสนองต่อข้อมูลหรือเหตุการณ์ใหม่ๆ

งานด้านประสาทวิทยาพบว่า บริเวณสมองส่วนกลางที่เกี่ยวข้องกับโดพามีน เช่น SN/VTA สามารถตอบสนองต่อสิ่งใหม่ รวมถึงสัญญาณที่บอกล่วงหน้าว่ากำลังจะได้พบสิ่งใหม่ด้วย นั่นทำให้ช่วง “กำลังจะแกะ” น่าสนใจพอๆ กับช่วงที่ได้เห็นของข้างในเสียอีก

กล่องที่ยังไม่เปิดจึงมีสิ่งหนึ่งซึ่งของที่วางอยู่บนโต๊ะแล้วไม่มี นั่นคือความไม่แน่นอน

สมองรู้คร่าวๆ ว่าข้างในคืออะไร แต่ยังไม่เห็นสภาพจริง ยังไม่ได้จับ ยังไม่รู้ว่าของจะสวยแค่ไหน ความคาดหวังเหล่านี้ทำให้การเปิดกล่องกลายเป็นลำดับของสัญญาณที่นำไปสู่รางวัล ตั้งแต่เห็นพัสดุ ฉีกเทป เปิดฝากล่อง ได้กลิ่น ไปจนถึงหยิบของออกมา

• ความใหม่ ทำให้สมองต้องเพิ่มความสนใจเพื่อเรียนรู้ว่าสิ่งนี้คืออะไร

• การคาดหวัง ทำให้เหตุการณ์ก่อนรับรางวัลมีความหมายขึ้นมา

• กลิ่น กลายเป็นหนึ่งในสัญญาณที่สมองเชื่อมกับประสบการณ์นั้น

• ความทรงจำ ทำให้กลิ่นเดิมสามารถเรียกอารมณ์จากประสบการณ์ครั้งก่อนกลับมาได้

ถ้าซื้อหนังสือที่รอมาหลายสัปดาห์ กลิ่นกระดาษตอนเปิดเล่มแรกอาจถูกบันทึกพร้อมความตื่นเต้นนั้น เมื่อเจอกลิ่นคล้ายกันอีกครั้ง สมองจึงไม่ได้ประมวลผลแค่โมเลกุลในอากาศ แต่กำลังเปิดแฟ้มความทรงจำที่เคยจับคู่กลิ่นนี้กับประสบการณ์ดีๆ ด้วย

ทำไมดมไปนานๆ แล้วไม่ตื่นเต้นเท่าครั้งแรก?

เพราะระบบประสาทเก่งเรื่องการปรับตัว สิ่งใหม่เมื่อเจอซ้ำๆ จะค่อยๆ กลายเป็นสิ่งคุ้นเคย การศึกษาระบบโดพามีนพบว่าการตอบสนองต่อความใหม่สามารถลดลงเมื่อสิ่งเร้าเดิมเกิดซ้ำ นอกจากนี้ระบบรับกลิ่นเองก็เกิดการปรับตัวได้ กลิ่นที่ชัดมากตอนเปิดกล่องใหม่จึงอาจแทบไม่รู้สึกหลังนั่งอยู่ใกล้กล่องนั้นพักหนึ่ง

ลองนึกถึงโทรศัพท์เครื่องใหม่ วันแรกหยิบขึ้นมาดูแทบทุกมุม ผ่านไปหนึ่งเดือนมันกลายเป็นวัตถุธรรมดาที่วางอยู่ข้างแก้วน้ำ ทั้งที่ตัวเครื่องแทบไม่ได้เปลี่ยน สิ่งที่เปลี่ยนคือ ระดับความใหม่ในสายตาสมอง

อีกเรื่องที่น่าสนุกคือ คนสองคนอาจดมหนังสือเล่มเดียวกันแล้วรู้สึกต่างกันมาก คนหนึ่งรู้สึกผ่อนคลายเพราะเชื่อมกลิ่นกระดาษกับช่วงเวลาที่ชอบอ่านหนังสือ อีกคนอาจเฉยๆ เพราะไม่มีประสบการณ์แบบนั้น หรืออาจไม่ชอบกลิ่นของหมึกและกาวเลยก็ได้ เพราะความพึงพอใจจากกลิ่นไม่ได้ถูกกำหนดจากสารเคมีเพียงอย่างเดียว ประสบการณ์เดิมและบริบทก็มีน้ำหนักมาก

ของใหม่จึงไม่ได้หอมเพราะจมูกอย่างเดียว
สมองกำลังดมทั้งกลิ่น ความใหม่ และความคาดหวังพร้อมกัน

นี่อธิบายได้ด้วยว่าทำไมบางครั้งแค่เห็นกล่องพัสดุที่หน้าประตูก็ตื่นเต้นแล้ว ทั้งที่ยังไม่ได้เปิดและยังไม่ได้กลิ่นอะไรเลย ระบบรางวัลเริ่มทำงานกับ สัญญาณที่ทำนายสิ่งน่าพอใจ ได้ก่อนรางวัลจริงจะมาถึง ส่วนกลิ่นตอนเปิดกล่องเป็นอีกหนึ่งข้อมูลประสาทสัมผัสที่ช่วยทำให้เหตุการณ์นั้นเด่นและจดจำง่ายขึ้น

เพราะงั้นประโยคว่า “กลิ่นหนังสือใหม่ทำให้โดพามีนพุ่ง” จึงง่ายเกินไปหน่อย ภาพที่แม่นกว่าคือ สมองเจอเหตุการณ์ใหม่ กำลังคาดหวังสิ่งที่อยากได้ รับกลิ่นเฉพาะที่เชื่อมโยงกับเหตุการณ์ และสร้างความทรงจำขึ้นพร้อมกัน ส่วนโดพามีนเป็นหนึ่งในระบบสำคัญที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับความใหม่ การเรียนรู้ การคาดการณ์ และแรงจูงใจเหล่านั้น