ทำไมพระกฤษณะถึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของความรัก

เสน่ห์ของพระกฤษณะไม่ได้มีแค่เรื่องรักแบบชายหญิง

ถ้าเห็นภาพพระกฤษณะยืนเป่าขลุ่ย มีขนนกยูงประดับศีรษะ รายล้อมด้วยเหล่าโคปี หรือยืนคู่กับพระนางราธา หลายคนอาจตีความทันทีว่าเป็นเทพแห่งความรักแบบโรแมนติก หรือถึงขั้นโยงไปถึงแรงดึงดูดทางเพศ แต่ในคติไวษณพ ความหมายของภาพเหล่านี้ซับซ้อนกว่านั้นเยอะ

พระกฤษณะเป็นเทพที่ถูกเล่าผ่านคำว่า “ดึงดูด” มากกว่า “บังคับ”

เรื่องราววัยหนุ่มของพระกฤษณะในแคว้นวฤนทาวันเต็มไปด้วยดนตรี การหยอกล้อ การเต้นรำ และความสัมพันธ์กับเหล่าสาวเลี้ยงวัวที่เรียกว่าโคปี ภาพพระกฤษณะเป่าขลุ่ยจึงติดอยู่ในศิลปะอินเดียมาหลายศตวรรษ จุดน่าสนใจคือเสน่ห์ไม่ได้เกิดจากอำนาจแบบนักรบหรือกษัตริย์ แต่เกิดจากเสียงเพลง ความงาม ความอ่อนโยน และความรู้สึกว่าผู้ที่ได้ยินเสียงขลุ่ยอยากเข้าไปหาเอง

แล้วเหตุใดเรื่องรักถึงกลายเป็นเรื่องศักดิ์สิทธิ์ได้

ในสายภักติหรือ Bhakti ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับเทพไม่จำเป็นต้องมีแค่ความกลัวหรือความเคารพ ผู้ศรัทธาสามารถรักเทพเหมือนรักพ่อแม่ เพื่อน ลูก หรือแม้แต่คนรักได้ด้วย หนึ่งในรูปแบบที่เข้มข้นมากคือ มาธุรยะภาวะ หรือการเข้าหาพระเจ้าด้วยอารมณ์ของผู้เป็นที่รัก

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะถ้าอ่านเรื่องพระกฤษณะกับโคปีแบบตัดบริบทออก เหตุการณ์ราสลีลาหรือการเต้นรำกับเหล่าสาวเลี้ยงวัวอาจดูเหมือนเรื่องรักหลายเส้า แต่ในคำอธิบายทางศาสนาหลายสำนัก โคปีถูกมองเป็นภาพแทนของจิตวิญญาณที่ละทุกอย่างเพื่อมุ่งหาองค์พระผู้เป็นเจ้า ความปรารถนาแบบคนรักจึงถูกยกระดับเป็นภาษาสำหรับอธิบาย ความโหยหาที่อยากหลอมรวมกับสิ่งสูงสุด

พูดง่ายๆ คือใช้ความรู้สึกที่มนุษย์เข้าใจแรงที่สุด มาอธิบายความศรัทธาที่แรงที่สุด

พระนางราธายิ่งทำให้ภาพนี้ชัดขึ้น ศิลปะและวรรณกรรมอินเดียจำนวนมากนำความรักของราธากับกฤษณะมาเป็นแกนกลาง โดยเฉพาะในไวษณพสายเบงกอล ความรักของทั้งคู่ไม่ได้ถูกมองเป็นเพียงคู่รักในความหมายทางโลก แต่เป็นภาพของผู้ศรัทธาที่คิดถึงและใฝ่หาพระเจ้าอย่างสุดหัวใจ

• เสียงขลุ่ย สื่อถึงเสียงเรียกที่ดึงจิตใจให้หันเข้าหาพระเจ้า

• ราธา กลายเป็นตัวแทนของความรักและความภักดีที่เข้มข้น

• เหล่าโคปี ถูกตีความเป็นผู้ศรัทธาที่พร้อมละสิ่งอื่นเพื่อเข้าหาพระกฤษณะ

• ราสลีลา จึงเป็นทั้งเรื่องราวแห่งความรักและสัญลักษณ์ทางศาสนาในเวลาเดียวกัน

แล้วคำว่า “เร้าอารมณ์” อยู่ตรงไหน เรื่องนี้ต้องแยกให้ดี เพราะศิลปะพระกฤษณะบางยุคมีภาษาภาพที่เย้ายวนจริง ทั้งการสบตา การโอบกอด การหยอกล้อ หรือบรรยากาศกลางคืนริมแม่น้ำยมุนา แต่ความเย้ายวนนั้นไม่ได้เท่ากับการประกาศว่าพระกฤษณะเป็นเทพสำหรับกระตุ้นกามารมณ์โดยตรง

ในวรรณกรรมและศิลปะภักติ อารมณ์รักแบบชายหญิงถูกนำมาใช้เป็นเครื่องมือสร้าง ศฤงคารรส หรือรสแห่งความรักและความงาม ซึ่งเป็นหนึ่งในแนวคิดเรื่องรสทางสุนทรียศาสตร์ของอินเดีย ความรู้สึกคิดถึง หึงหวง รอคอย สมหวัง และพลัดพราก ถูกใช้ดันอารมณ์ศรัทธาให้เข้มข้นจนคนอ่านหรือคนดูรู้สึกเหมือนตัวเองเข้าไปอยู่ในเหตุการณ์

จุดเด่นของกฤษณะคือเสน่ห์ที่ทำให้คนอยากเข้าใกล้

ภาพนี้ต่างจากเทพหลายองค์ที่ถูกจดจำผ่านอาวุธ ความน่าเกรงขาม หรือฤทธิ์เดช พระกฤษณะมีครบทั้งบทบาทนักรบ นักการเมือง ครูของอรชุน และผู้แสดงหลักธรรมในภควัทคีตา แต่ภาพวัยหนุ่มผู้เป่าขลุ่ยกลับมีพลังทางวัฒนธรรมสูงมาก เพราะเข้าถึงอารมณ์ธรรมดาที่แทบทุกคนเคยรู้จัก นั่นคือการชอบใครสักคน การคิดถึง การถูกดึงดูด และการอยากอยู่ใกล้

นี่เองที่ทำให้ภาพพระกฤษณะกับราธาปรากฏซ้ำแล้วซ้ำอีกในจิตรกรรม บทกวี ดนตรี และการแสดงของอินเดีย โดยเฉพาะฉากรักและราสลีลา พิพิธภัณฑ์ศิลปะหลายแห่งยังมีภาพเขียนจากราชสำนักอินเดียที่ใช้เรื่องกฤษณะกับราธาเป็นหัวข้อหลักอย่างชัดเจน

แต่ถ้าจะเรียกพระกฤษณะว่า “เทพแห่งกาม” ก็จะคลาดเคลื่อน เพราะในฮินดูมีพระกามเทพหรือกามะที่สัมพันธ์กับความปรารถนาและความรักเชิงกามโดยตรงอยู่แล้ว ส่วนพระกฤษณะมีสถานะกว้างกว่านั้นมาก เป็นทั้งอวตารของพระวิษณุในคติทั่วไป และในไวษณพบางนิกายก็ได้รับการนับถือเป็นพระเจ้าสูงสุดเอง

เสน่ห์ของพระกฤษณะจึงอยู่ตรงความย้อนแย้งนี่แหละ ภาพภายนอกดูเหมือนเรื่องรักของหนุ่มสาว แต่ภายในระบบความคิดทางศาสนา ความหลงใหลนั้นสามารถถูกเปลี่ยนให้เป็นภาษาของความศรัทธาได้ ความคิดถึงคนรักถูกเทียบกับการคิดถึงพระเจ้า ความเจ็บปวดจากการพลัดพรากถูกใช้แทนความรู้สึกของจิตวิญญาณที่ห่างจากสิ่งสูงสุด และความสุขเมื่อได้พบกันก็กลายเป็นภาพของการเข้าถึงพระองค์

เพราะงั้นพระกฤษณะถึงกลายเป็นหนึ่งในเทพที่มีภาพลักษณ์เรื่องความรักชัดที่สุด ทั้งที่บทบาทของพระองค์ไม่ได้หยุดอยู่ตรงความรักเลยแม้แต่นิดเดียว