ปู่เจ้าสมิงพรายไม่ได้แพ้คาถามหาเสน่ห์อย่างที่เล่ากัน

ปู่เจ้าสมิงพรายคือฤๅษีผู้มีบทบาทสำคัญในขุนช้างขุนแผน

ชื่อของ ปู่เจ้าสมิงพราย ฟังแล้วชวนให้นึกถึงฤๅษีแก่ผู้มีวิชาแก่กล้า และในวรรณคดีเรื่องขุนช้างขุนแผน ตัวละครนี้ก็อยู่ในโลกของไสยศาสตร์ ตบะ และอำนาจเหนือธรรมชาติจริง แต่มีจุดหนึ่งที่ควรแยกให้ชัดก่อนเลย คือภาพว่าเจ้าตัวถูกคาถามหาเสน่ห์เล่นงานจนเกิดอารมณ์หรือยอมสยบนั้น ไม่ใช่แกนเหตุการณ์ที่มีหลักฐานชัดในตัวบทมาตรฐาน การเอาประเด็นนี้ไปเล่าต่อแบบเป็นข้อเท็จจริงจึงเสี่ยงทำให้วรรณคดีเพี้ยนไปอีกทาง

แล้วปู่เจ้าสมิงพรายเป็นใครกันแน่

ในเสภาขุนช้างขุนแผน ปู่เจ้าสมิงพรายเป็นฤๅษีผู้เกี่ยวข้องกับโลกแห่งวิชาอาคมของขุนแผน โดยเฉพาะช่วงที่พลายแก้วเดินทางไปศึกษาวิชา ตัวละครประเภทฤๅษีในวรรณคดีไม่ได้มีหน้าที่แค่เป็นคนแก่ใจดีคอยสอนพระเอก แต่เป็นภาพแทนของผู้ผ่านการฝึกตน มีความรู้ที่คนธรรมดาเข้าถึงไม่ได้ และเป็นประตูเชื่อมระหว่างโลกมนุษย์กับโลกอาคม

ตรงนี้น่าสนใจมาก เพราะคำว่า ตบะ ในวัฒนธรรมอินเดียและวรรณคดีที่รับอิทธิพลอินเดีย ไม่ได้แปลว่าเวทมนตร์แรงอย่างเดียว ต้นความหมายโยงกับการบำเพ็ญเพียร การข่มกิเลส และพลังที่เกิดจากการฝึกตนอย่างหนัก ฤๅษีจึงมักถูกวางไว้ตรงข้ามกับความอยากทางโลกโดยธรรมชาติของบทบาท

ยิ่งมีตบะสูง การถูกทดสอบด้วยกิเลสยิ่งเป็นเรื่องใหญ่

นี่แหละที่ทำให้เรื่องเล่าเกี่ยวกับฤๅษีกับเสน่หาเกิดขึ้นซ้ำในวรรณกรรมหลายสาย ไม่ใช่เพราะมีสูตรว่า “คนแก่แพ้ของเร้าอารมณ์” แต่เพราะนักเล่าเรื่องชอบจับ สิ่งที่ตัวละครพยายามควบคุม มาชนกับ สิ่งที่ควบคุมยากที่สุด

ตบะกับกามจึงเป็นคู่ตรงข้ามที่เล่าเรื่องได้แรงมาก

ในคติอินเดียมีเรื่องของนักบวชหรือฤๅษีถูกความงามและกามารมณ์ทดสอบอยู่หลายเรื่อง ตัวอย่างที่โด่งดังคือฤๅษีวิศวามิตรกับนางเมนกา ซึ่งสะท้อนความคิดว่าต่อให้ฝึกตนจนมีอำนาจสูง ความปรารถนาก็ยังถูกใช้เป็นบททดสอบได้ พอแนวคิดแบบนี้เดินทางเข้ามาปะปนกับนิทาน วรรณคดี และความเชื่อเรื่องคาถาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จึงไม่แปลกที่จะเกิดการตีความตัวละครสายฤๅษีผ่านกรอบ “ตบะปะทะกิเลส”

แต่ คาถามหาเสน่ห์ในขุนช้างขุนแผนก็มีพื้นที่ของมันเอง ขุนแผนถูกจดจำในฐานะตัวละครที่เชี่ยวชาญทั้งการรบ ไสยศาสตร์ เครื่องราง และมนตร์ที่เกี่ยวข้องกับเสน่ห์ จนภาพจำของขุนแผนในวัฒนธรรมสมัยหลังแทบแยกไม่ออกจากเรื่องเมตตามหานิยมและเสน่หา เมื่อเล่าปากต่อปากนานเข้า เรื่องของอาจารย์ฤๅษี เรื่องวิชา และเรื่องเสน่ห์จึงมีโอกาสถูกจับมารวมกันง่ายมาก

• ตบะ สื่อถึงการฝึกควบคุมตนเองและอำนาจจากการบำเพ็ญเพียร

• มหาเสน่ห์ สื่อถึงอำนาจดึงดูดใจในโลกความเชื่อ

• ขุนแผน เป็นตัวละครที่ภาพจำด้านไสยศาสตร์และเสน่ห์เด่นมาก

• ปู่เจ้าสมิงพราย อยู่ในสายการถ่ายทอดวิชา จึงถูกดึงเข้าไปอยู่ในเรื่องเล่าประเภทนี้ได้ง่าย

ถ้ามองแบบจิตวิทยาโดยไม่เอาไสยศาสตร์มาอธิบายเป็นวิทยาศาสตร์ เรื่องนี้กลับน่าสนใจอีกแบบ เพราะมนุษย์มีความต้องการหลายระบบพร้อมกัน อายุ ประสบการณ์ หรือสถานะทางสังคมไม่ได้ทำให้ความรู้สึกทุกชนิดหายไปอัตโนมัติ การควบคุมแรงกระตุ้นเป็นเรื่องของสมอง การเรียนรู้ บริบท และการตัดสินใจ ไม่ใช่ค่าพลังที่สะสมแล้วทำให้เจ้าตัว “ภูมิคุ้มกันกิเลส” แบบในเกม

ตรงนี้ต้องระวังอีกอย่าง คาถามหาเสน่ห์เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ความเชื่อและวัฒนธรรม แต่ไม่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ยืนยันว่าบทสวดหรือเวทมนตร์สามารถบังคับให้บุคคลอื่นเกิดความรักหรือความต้องการทางเพศโดยฝืนเจตจำนงได้ การศึกษามันจึงน่าสนใจในฐานะคติชน ประวัติศาสตร์ และภาพสะท้อนความปรารถนาของมนุษย์ มากกว่าจะเอามาอธิบายกลไกความรักจริงๆ

สิ่งที่น่าขุดที่สุดจึงเป็นการเดินทางของเรื่องเล่า

วรรณคดีเก่าไม่ได้หยุดนิ่งอยู่บนหน้ากระดาษ พอผ่านละคร ภาพยนตร์ นิทานชาวบ้าน สำนักไสยศาสตร์ เครื่องราง และการเล่าต่อกันในอินเทอร์เน็ต รายละเอียดใหม่สามารถเกาะเข้ากับตัวละครเดิมจนคนรุ่นหลังรู้สึกว่าเป็นตอนหนึ่งของต้นฉบับมาตลอด

ปู่เจ้าสมิงพรายจึงน่าสนใจตรงนี้พอดี จากฤๅษีผู้เป็นส่วนหนึ่งของโลกวิชาในขุนช้างขุนแผน ชื่อของเจ้าตัวสามารถถูกนำไปผูกกับเรื่องตบะ เสน่หา และการเอาชนะกิเลสได้อย่างแนบเนียน เพราะองค์ประกอบทั้งหมดมีอยู่ในจักรวาลความเชื่อเดียวกันอยู่แล้ว

เรื่องที่เล่าต่อกันจนคุ้นหู ไม่ได้แปลว่าอยู่ในต้นฉบับเสมอไป