พระอภัยมณีไม่ได้เจอรักหวานแต่เจอรักที่เริ่มจากการลักพาตัว

ถ้ามองแบบตัดความแฟนตาซีออก เรื่องของพระอภัยมณีกับผีเสื้อสมุทรแทบไม่ใช่ความรักตั้งแต่ต้น

จุดเริ่มต้นคือพระอภัยมณีเป่าปี่อยู่กลางทาง เสียงปี่ไปถึงนางผีเสื้อสมุทร ยักษ์แห่งทะเลที่เกิดหลงใหลพระอภัยมณีขึ้นมา จากนั้นนางแปลงกายเป็นหญิงงามและพาพระอภัยมณีไปอยู่ในถ้ำกลางทะเล เรื่องดำเนินไปจนทั้งคู่มีลูกด้วยกันคือสินสมุทร และพระอภัยมณีต้องใช้ชีวิตอยู่ที่นั่นหลายปี

ถ้าถามว่าทำไมพระอภัยถึงกลายเป็นเหยื่อ คำตอบอยู่ตรงคำว่าเลือกไม่ได้

พระอภัยมณีไม่ได้เป็นฝ่ายเดินเข้าไปจีบ ไม่ได้เป็นฝ่ายตามหา และไม่ได้มีอิสระเต็มที่ในการออกจากความสัมพันธ์ เมื่ออีกฝ่ายมีพละกำลังเหนือกว่า แถมสถานที่คือถ้ำที่แยกออกจากโลกภายนอก ความสัมพันธ์แบบนี้จึงมีโครงสร้างคล้ายการกักขังมากกว่าคู่รักที่ตัดสินใจอยู่ด้วยกันอย่างเท่าเทียม

สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้น่าสนใจคือ สุนทรภู่ไม่ได้เขียนผีเสื้อสมุทรให้เป็นแค่ยักษ์ร้ายตัวแบนๆ นางมีความรัก ความหวง ความกลัวการสูญเสีย และมีด้านที่เป็นแม่ของสินสมุทรด้วย ทำให้คนอ่านเกิดความรู้สึกสองทางพร้อมกัน คือสงสารนางได้ แต่ก็เห็นชัดว่าความรักของนางมีแรงครอบครองสูงมาก

นี่คือจุดที่คำว่า คลั่งรัก ฟังดูเข้ากับตัวละคร แต่ถ้าเอาภาษาจิตวิทยาสมัยใหม่มาจับ ต้องระวังไม่วินิจฉัยตัวละครในวรรณคดีเป็นโรคจริง

พฤติกรรมที่เห็นชัดกว่าคือการยึดอีกฝ่ายไว้กับตัว การควบคุมพื้นที่ การปิดบังความจริง และความหวาดระแวงว่าคนรักจะหนี ความรักประเภทนี้ไม่ได้ถามว่าอีกฝ่ายต้องการอะไร แต่ถามว่า “จะทำยังไงให้อีกฝ่ายยังอยู่กับตัว” ซึ่งสองอย่างนี้ต่างกันเยอะมาก

ทำไมพระอภัยมณีถึงไม่หนีตั้งแต่แรก

คำตอบง่ายที่สุดคือแทบไม่มีช่องทางให้หนี นางผีเสื้อสมุทรแข็งแรง เดินทางในทะเลได้ และพระอภัยมณีอยู่ในพื้นที่ที่ตัวเองเสียเปรียบทั้งหมด ต่อให้มีปี่วิเศษ ความสามารถนั้นก็ไม่ได้แปลว่าจะใช้แก้ปัญหาได้ทุกสถานการณ์

จนสินสมุทรเติบโตและออกไปพบเงือก โลกภายนอกจึงเปิดเข้ามาในถ้ำ พระอภัยมณีได้รู้ว่ามีทางไปเกาะแก้วพิสดารและเริ่มวางแผนหนี โดยอาศัยครอบครัวเงือกช่วยพาตัวเองกับสินสมุทรออกจากถ้ำ

• พระอภัยมณี อยู่ในสถานะเสียเปรียบและต้องอาศัยแผนมากกว่ากำลัง

• ผีเสื้อสมุทร รักแบบผูกอีกฝ่ายไว้กับตัวและกลัวการสูญเสียอย่างรุนแรง

• สินสมุทร กลายเป็นสายสัมพันธ์ที่ทำให้เรื่องไม่ได้แบ่งง่ายๆ ว่าใครเป็นคนดีหรือคนร้ายทั้งหมด

• ครอบครัวเงือก เป็นช่องทางที่ทำให้พระอภัยมณีกลับมามีทางเลือกอีกครั้ง

อีกมุมที่แรงมากคือเรื่องนี้เป็นแฟนตาซีรักข้ามสายพันธุ์แบบที่ไม่ได้โรแมนติกอย่างเดียว ฝ่ายหนึ่งเป็นมนุษย์ อีกฝ่ายเป็นยักษ์ทะเล ลูกที่เกิดมาก็มีลักษณะผสมสองสาย สินสมุทรมีรูปร่างเหมือนบิดาแต่มีพละกำลังและลักษณะบางอย่างจากมารดา ตรงนี้ทำให้โลกของพระอภัยมณีมีความแฟนตาซีสูงมาก แต่แก่นของปัญหากลับเป็นเรื่องธรรมดาสุดๆ คือความสัมพันธ์ที่คนหนึ่งมีอำนาจมากกว่าอีกคน

ความรักกับการครอบครองหน้าตาคล้ายกันตอนแรก แต่ปลายทางต่างกัน

คนที่รักอาจอยากให้อีกฝ่ายอยู่ด้วย แต่ยังยอมรับได้ว่าอีกฝ่ายมีสิทธิ์เลือก ส่วนคนที่ครอบครองจะเริ่มคิดว่าการจากไปคือการทรยศ พออีกฝ่ายพยายามหนี ความรักจึงเปลี่ยนเป็นความโกรธ การไล่ตาม และการทำทุกอย่างเพื่อดึงกลับมา

ฉากพระอภัยมณีหนีนางผีเสื้อสมุทรจึงไม่ใช่แค่ฉากผจญภัยทางทะเล แต่มันคือช่วงที่ตัวละครพยายามเอาเสรีภาพของตัวเองกลับคืนมา นางผีเสื้อสมุทรออกตามอย่างหนักเพราะสำหรับนาง การหนีไม่ได้หมายถึงแค่สามีออกจากบ้าน แต่มันคือโลกที่สร้างไว้หลายปีกำลังพังลงทั้งชุด ทั้งคนรัก ลูก และชีวิตในถ้ำที่เคยคิดว่าเป็นครอบครัว

ความเจ็บปวดของนางจึงจริง แต่ความเจ็บปวดนั้นไม่ได้ทำให้การกักอีกฝ่ายไว้กลายเป็นเรื่องถูกต้อง นี่แหละที่ทำให้ตัวละครผีเสื้อสมุทรอยู่ในความทรงจำคนไทยมานาน นางไม่ได้มีแค่มิติ “ยักษ์กินคน” แต่เป็นตัวละครที่รักได้ หึงได้ กลัวได้ และทำร้ายคนที่รักได้พร้อมกัน

พออ่านด้วยสายตาสมัยนี้ พระอภัยมณีจึงไม่ได้แค่หนียักษ์ แต่กำลังหนีความสัมพันธ์ที่ตัวเองไม่มีสิทธิ์กำหนดชีวิต ส่วนผีเสื้อสมุทรก็เป็นภาพสุดโต่งของคำถามง่ายๆ ว่า ถ้ารักใครมากจนยอมทำทุกอย่างเพื่อไม่ให้เขาไป ความรู้สึกนั้นยังเป็นความรักอยู่แค่ไหน หรือมันเริ่มกลายเป็นการครอบครองไปแล้ว