ทำไมพอซื้อเลขหนึ่งแล้วถึงเริ่มเห็นเลขเดิมโผล่อยู่เต็มถนน

ซื้อเลขไปแล้ว ทำไมจู่ๆ เลขนั้นถึงตามมาหลอกหลอนทั้งวัน

สมมติเลือกเลข 47 ไว้แล้วออกจากบ้าน เช้าเจอรถทะเบียนลงท้าย 47 พอแวะร้านกาแฟได้คิว 47 ตอนกลางวันเหลือบดูมือถือแบตเตอรี่ 47% เย็นขับรถกลับบ้านก็เจอป้าย 47 อีกสองคันติดกัน

ความรู้สึกแรกมักมาเลยว่า วันนี้เลข 47 มันมาแรงผิดปกติหรือเปล่า

แต่มีคำอธิบายทางจิตวิทยาที่ตรงกับอาการนี้มาก เรียกว่า Frequency Illusion หรือที่คนจำนวนมากรู้จักในชื่อ Baader-Meinhof phenomenon คือหลังจากบางสิ่งเพิ่งเข้ามาอยู่ในความสนใจ สิ่งนั้นจะดูเหมือนโผล่ให้เห็นถี่ขึ้น ทั้งที่ความถี่จริงในโลกภายนอกอาจไม่ได้เปลี่ยนเลย

ก่อนซื้อเลข 47 จริงๆ ก็เห็นมันอยู่แล้ว

ประเด็นสำคัญอยู่ตรงนี้ เลขบนถนนมีมหาศาล ตั้งแต่ทะเบียนรถ ป้ายราคา เบอร์โทร บ้านเลขที่ ป้ายรถเมล์ หมายเลขช่องจอด เวลาในนาฬิกา ยอดเงินในใบเสร็จ ไปจนถึงเปอร์เซ็นต์แบตเตอรี่ สมองไม่สามารถให้ความสำคัญกับข้อมูลทั้งหมดเท่าๆ กันได้ จึงต้องคัดบางอย่างขึ้นมาและปล่อยอีกจำนวนมากผ่านไปแบบแทบไม่รู้ตัว

ก่อนเลข 47 จะมีความหมาย รถทะเบียน 8947 อาจวิ่งผ่านหน้าไปแล้วก็ไม่ได้จำ ป้ายราคา 147 บาทอาจเห็นแล้วลืมในไม่กี่วินาที เพราะเลขนั้นยังไม่มีเหตุผลให้สมองติดตาม

ทันทีที่ตัดสินใจซื้อ 47 สถานะของมันเปลี่ยนจาก ข้อมูลทั่วไป กลายเป็น ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับสิ่งที่กำลังสนใจ การมองเห็นจึงเปลี่ยนตามไปด้วย

โลกไม่ได้เพิ่มเลข 47 ขึ้นมา แต่ตัวกรองความสนใจของสมองเปลี่ยน

กลไกแรกคือการเลือกสนใจ

สิ่งนี้เกี่ยวข้องกับ selective attention หรือการเลือกให้ความสนใจกับข้อมูลบางชนิด ท่ามกลางสิ่งเร้าจำนวนมหาศาล

ลองเปลี่ยนจากเลขเป็นรถก็เห็นภาพง่ายมาก ก่อนสนใจรถรุ่นหนึ่ง อาจรู้สึกว่าแทบไม่เคยเห็นบนถนน พอเริ่มหาข้อมูลเพื่อซื้อรถรุ่นนั้น กลับเจอทุกวัน บางวันเจอสามสี่คันจนสงสัยว่าคนเพิ่งซื้อพร้อมกันทั้งเมืองหรือเปล่า ความจริงรถเหล่านั้นจำนวนหนึ่งน่าจะวิ่งอยู่ตามปกติมานานแล้ว เพียงแต่ตอนนี้สมองรู้แล้วว่า หน้าตาแบบนี้สำคัญ

เลขหวยทำงานคล้ายกันมาก โดยเฉพาะเลขสองหลักซึ่งหาเจอได้ง่ายในชีวิตประจำวันอยู่แล้ว

แล้วทำไมยิ่งเห็นหลายครั้งยิ่งรู้สึกว่าเลขกำลังมา

ตรงนี้มีอีกตัวช่วยคือ confirmation bias หรือแนวโน้มที่มนุษย์จะให้ความสำคัญกับข้อมูลที่สอดคล้องกับสิ่งที่เชื่อหรือคาดไว้

ถ้าในใจเริ่มคิดว่า 47 กำลังมา การเห็น 47 เพิ่มอีกครั้งจะรู้สึกเหมือนหลักฐานใหม่ทันที แต่เลขอื่นที่ผ่านตา เช่น 26 81 35 62 หรือ 90 ไม่ได้ถูกนับอย่างจริงจัง

นี่ทำให้เกิดบัญชีในหัวที่ไม่สมดุลอย่างน่าสนใจ

• เห็น 47 หนึ่งครั้ง จำ

• เห็น 47 ครั้งที่สอง จำแรงขึ้น

• เห็น 47 ครั้งที่สาม เริ่มรู้สึกว่าผิดปกติ

• เห็นเลขอื่นอีกหลายสิบชุด ไม่ได้เก็บเป็นหลักฐาน

พอตกเย็นจึงย้อนคิดได้ว่า วันนี้เจอ 47 ทั้งวัน ทั้งที่ไม่ได้บันทึกเลยว่าวันเดียวกันเจอเลขที่ไม่ใช่ 47 มากกว่ากี่ครั้ง

ลองพิสูจน์กับตัวเองได้ง่ายมาก

ก่อนออกจากบ้านสุ่มเลขสองหลักที่ไม่ได้เกี่ยวกับหวยและไม่ได้มีความหมายอะไร เช่น 38 แล้วตั้งใจมองหาเลข 38 ตลอดหนึ่งวัน ทั้งทะเบียนรถ ป้ายร้าน ใบเสร็จ และหน้าจอมือถือ มีโอกาสสูงที่จะรู้สึกว่าเลขนี้โผล่มาบ่อยผิดปกติเหมือนกัน

อยากทดลองให้เข้มขึ้นอีกหน่อยก็เลือก สองเลขพร้อมกัน เช่น 38 กับ 64 แล้วจดทุกครั้งที่พบจริงๆ แทนการจำในหัว วิธีนี้ช่วยให้เห็นว่าความรู้สึกว่าเลขหนึ่งเด่นมากอาจเกิดจากการจับตามองมันเป็นพิเศษ ไม่ใช่เพราะโลกภายนอกกำลังผลิตเลขนั้นเพิ่มขึ้น

ตรงนี้สำคัญกับเรื่องหวยมาก เพราะการเห็นเลขเดิมซ้ำบนทะเบียน รถส่งของ ใบเสร็จ หรือป้ายข้างทางไม่ได้ทำให้ความน่าจะเป็นของผลสลากเปลี่ยนไป หากการออกรางวัลเป็นกระบวนการสุ่ม การที่เลขหนึ่งเพิ่งปรากฏต่อหน้าหลายครั้งไม่ได้กลายเป็นข้อมูลพิเศษที่ผลักให้เลขนั้นมีโอกาสออกมากขึ้น

ชื่อ Baader-Meinhof เองก็มีที่มาค่อนข้างแปลก คำนี้แพร่จากเรื่องเล่าของคนที่เพิ่งได้ยินชื่อกลุ่ม Baader-Meinhof แล้วกลับพบชื่อนั้นซ้ำอีกในเวลาไม่นาน ภายหลังนักภาษาศาสตร์ Arnold Zwicky ใช้คำว่า frequency illusion อธิบายภาพลวงเรื่องความถี่ลักษณะนี้ โดยเชื่อมโยงกับการเลือกสนใจและอคติในการยืนยันสิ่งที่คาดไว้

จุดที่น่าสนุกคือ หลังอ่านเรื่องนี้จบ อาจเริ่มเจอคำว่า Baader-Meinhof หรือคำว่า frequency illusion ตามเว็บหรือโซเชียลบ่อยขึ้นซะงั้น ซึ่งนั่นก็เป็นตัวอย่างของปรากฏการณ์เดียวกันแบบตรงตัวพอดี