ไซเรนในตำนานกรีกไม่ได้ขายความเซ็กซี่แต่ใช้เสียงล่อลวงมนุษย์ไปสู่ความตาย

ไซเรนไม่ได้เริ่มต้นจากภาพหญิงสาวหางปลาแสนเย้ายวนแบบที่คุ้นตา

ถ้าย้อนกลับไปหาวรรณกรรมกรีกโบราณ ภาพของ ไซเรน หรือ Sirens แปลกกว่านั้นเยอะ พวกมันเป็นสิ่งมีชีวิตเพศหญิงที่มีความเกี่ยวข้องกับนก และอาศัยอยู่ในพื้นที่อันตรายริมทะเล สิ่งที่ทำให้ไซเรนน่ากลัวไม่ใช่เขี้ยว ไม่ใช่กรงเล็บ และไม่ใช่การลากคนลงน้ำด้วยกำลัง แต่เป็นสิ่งธรรมดาสุดๆ อย่าง เสียงร้อง

ในมหากาพย์ Odyssey ของโฮเมอร์ ไซเรนมีพลังดึงดูดกะลาสีให้เข้าใกล้ ผู้ที่ได้ยินจะหลงใหลจนละทิ้งการเดินทางและมุ่งหน้าเข้าหาพวกมัน ก่อนจะพบกับความตาย บริเวณที่ไซเรนอาศัยถูกบรรยายว่ามีซากของผู้เคราะห์ร้ายอยู่โดยรอบ ภาพนี้ทำให้ไซเรนเป็นตัวแทนของแรงปรารถนาที่ไม่ได้โจมตีมนุษย์จากภายนอก แต่ทำให้มนุษย์ เดินเข้าไปหาอันตรายด้วยตัวเอง

จุดสำคัญคือไซเรนไม่ได้ล่อด้วยเรื่องเพศอย่างเดียว

การตีความไซเรนว่าเป็นเพียงหญิงงามใช้เสน่ห์ทางเพศ เป็นภาพที่พัฒนาขึ้นผ่านศิลปะและวัฒนธรรมในยุคหลัง ใน Odyssey สิ่งที่ไซเรนเสนอให้โอดิสเซียสนั้นน่าสนใจกว่าเรื่องความงามมาก พวกมันร้องว่ารู้เรื่องราวเกี่ยวกับสงครามเมืองทรอยและรู้สิ่งต่างๆ ที่เกิดขึ้นบนโลก นั่นหมายความว่าเหยื่อล่อของไซเรนคือทั้ง ความอยากรู้ ความหลงใหล ความสุขจากการฟัง และความเชื่อว่ามีบางสิ่งพิเศษรออยู่ตรงหน้า

นี่ทำให้ตำนานตอนนี้ยังร่วมสมัยแบบประหลาด มนุษย์ไม่ได้เสียการควบคุมเพราะตัณหาอย่างเดียว บางครั้งสิ่งที่ดึงให้เดินเข้าไปหาอันตรายคือคำสัญญาว่าจะได้รู้ความจริง ได้รับการยอมรับ ได้สัมผัสประสบการณ์ที่คนอื่นไม่มี หรือได้สิ่งที่อยากได้จนไม่สนใจต้นทุน

โอดิสเซียสเลือกฟัง แต่ไม่ยอมให้ตัวเองเลือกทางเดิน

นี่คือรายละเอียดที่สนุกมากของเรื่อง โอดิสเซียสอยากได้ยินเพลงของไซเรน จึงสั่งลูกเรือให้อุดหูด้วยขี้ผึ้ง ส่วนตัวเองถูกมัดไว้กับเสากระโดงเรือ พร้อมกำชับว่าต่อให้ร้องขอแค่ไหนก็ห้ามปล่อย เมื่อเรือผ่านไซเรนไปจริงๆ โอดิสเซียสก็อยากได้รับการปลดเชือก แต่ลูกเรือกลับมัดให้แน่นขึ้นตามคำสั่งที่ให้ไว้ก่อนหน้า

ถ้ามองด้วยแนวคิดพฤติกรรมศาสตร์สมัยใหม่ วิธีนี้คล้าย commitment device หรือการสร้างข้อผูกมัดล่วงหน้าในช่วงที่ยังตัดสินใจได้อย่างมีเหตุผล เพื่อป้องกันตัวเองจากการเปลี่ยนใจเมื่อเจอสิ่งยั่วยุ เช่น ตั้งระบบตัดเงินออมอัตโนมัติ ปิดแอปที่ทำให้เสียเวลา หรือกำหนดกฎไว้ก่อนเข้าไปอยู่ในสถานการณ์ที่รู้ว่าจะควบคุมตัวเองยาก ตำนานอายุหลายพันปีจึงมีฉากที่สะท้อนปัญหาเรื่องการควบคุมตนเองได้อย่างน่าสนใจมาก

แล้วภาพหญิงครึ่งปลามาจากไหน

ตรงนี้มักสับสนกัน ในศิลปะกรีกโบราณไซเรนจำนวนมากถูกวาดเป็นสิ่งมีชีวิตผสมหญิงกับนก ส่วน นางเงือกหรือ mermaid คือภาพหญิงครึ่งคนครึ่งปลาที่เป็นอีกสายหนึ่ง ต่อมาความเชื่อและงานศิลปะยุโรปค่อยๆ ทำให้คุณลักษณะของสิ่งมีชีวิตสองแบบนี้ปะปนกัน จนคำว่าไซเรนในวัฒนธรรมสมัยนิยมมักถูกจินตนาการเป็นหญิงสาวแห่งท้องทะเลไปด้วย

• ไซเรนยุคกรีกโบราณ เชื่อมโยงกับรูปลักษณ์แบบหญิงกับนก

• อาวุธสำคัญ คือเสียงและคำล่อลวง ไม่ใช่กำลัง

• สิ่งที่เสนอ มีทั้งความรู้ ความเพลิดเพลิน และแรงดึงดูดให้หยุดภารกิจเดิม

• โอดิสเซียสเอาตัวรอด ด้วยการจำกัดอิสระของตัวเองไว้ล่วงหน้า

ส่วนความหมายเชิงกามารมณ์ที่ติดมากับไซเรนในยุคหลัง ก็เข้าใจได้ เพราะเสียงที่ทำให้ผู้ฟังเกิดความปรารถนาอย่างรุนแรงเข้ากันได้ดีกับแนวคิดเรื่องเสน่ห์และการยั่วยวน แต่ถ้าตัดไซเรนเหลือเพียงสัญลักษณ์ทางเพศ จะพลาดแก่นที่น่าสนใจที่สุดไป นั่นคือ มนุษย์สามารถรู้ว่าบางสิ่งอันตราย และยังอยากเข้าใกล้มันอยู่ดี

คำภาษาอังกฤษว่า siren song จึงยังใช้ในความหมายของสิ่งที่เย้ายวนมาก แต่สามารถนำไปสู่ปัญหาหรือหายนะได้ ส่วนคำว่า siren ที่หมายถึงเสียงสัญญาณเตือนก็มีประวัติการตั้งชื่อเชื่อมโยงกับไซเรนในตำนานเช่นกัน

ความน่ากลัวของไซเรนเลยไม่ใช่สัตว์ประหลาดที่แข็งแรงกว่ามนุษย์ หากเป็นศัตรูที่รู้ว่าจะทำให้มนุษย์ อยากฟังต่ออีกนิด อยากเข้าใกล้อีกหน่อย และเชื่อว่าตัวเองยังควบคุมสถานการณ์ได้ จนระยะห่างระหว่างความอยากกับอันตรายหายไปโดยแทบไม่ทันสังเกต