ทำไมตำนานเทพเจ้าหลายวัฒนธรรมถึงมีความสัมพันธ์ระหว่างญาติสายเลือดเดียวกัน

เรื่องนี้ไม่ได้เริ่มจากคนโบราณเห็นความสัมพันธ์ในครอบครัวเป็นเรื่องปกติ

เวลาอ่านตำนานกรีก อียิปต์ เมโสโปเตเมีย หรือเรื่องกำเนิดโลกจากหลายพื้นที่ มักเจอฉากที่เทพซึ่งเป็นพี่น้องกันแต่งงานกัน หรือเทพรุ่นแรกให้กำเนิดลูกกับสมาชิกในสายเลือดเดียวกัน จนอดสงสัยไม่ได้ว่าทำไมมนุษย์ถึงสร้างเรื่องแบบนี้ซ้ำไปซ้ำมา

จุดสำคัญคือ เทพในตำนานไม่ได้ถูกสร้างขึ้นให้ทำหน้าที่เหมือนมนุษย์ธรรมดาเสมอไป หลายองค์เป็นตัวแทนของท้องฟ้า แผ่นดิน น้ำ ความอุดมสมบูรณ์ ดวงอาทิตย์ หรืออำนาจทางการเมือง เมื่อแนวคิดเหล่านี้ถูกทำให้มีรูปร่างเป็นบุคคล ความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติก็ถูกเล่าออกมาเป็นความสัมพันธ์ในครอบครัว

ถ้าโลกมีครอบครัวเดียวตั้งแต่ต้น แล้วเทพรุ่นแรกจะมีคู่จากที่ไหน

นี่คือปัญหาทางโครงเรื่องง่ายๆ แต่สำคัญมาก ตำนานกำเนิดจักรวาลจำนวนหนึ่งเริ่มต้นจากสิ่งมีชีวิตหรือเทพเพียงไม่กี่องค์ เมื่อเรื่องต้องเดินต่อและต้องอธิบายว่าทำไมโลกถึงเต็มไปด้วยเทพ สิ่งมีชีวิต และมนุษย์ ผู้เล่าเรื่องจึงมีตัวเลือกจำกัด สมาชิกในรุ่นแรกย่อมต้องสร้างลูกหลานจากวงศ์เดียวกัน

ในเทพปกรณัมกรีก ตัวอย่างชัดคือ ไกอาและยูเรนัส ซึ่งมีความสัมพันธ์ในฐานะเทพแห่งโลกและท้องฟ้า และเป็นต้นกำเนิดของเทพรุ่นต่อมา ต่อมาครอนอสกับรีอาก็เป็นพี่น้องกันและให้กำเนิดเทพโอลิมปัสหลายองค์ ขณะที่ซุสกับเฮราก็เป็นพี่น้องกันเช่นกัน ถ้าอ่านแบบครอบครัวมนุษย์สมัยใหม่ย่อมรู้สึกผิดปกติ แต่ในระบบตำนาน สิ่งที่กำลังถูกอธิบายคือ การสืบทอดอำนาจของจักรวาลจากเทพรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่นหนึ่ง

อีกชั้นหนึ่งคือการรักษาความศักดิ์สิทธิ์ของสายเลือด

สังคมโบราณบางแห่งผูกอำนาจกษัตริย์เข้ากับเทพเจ้าอย่างแน่นแฟ้น การแต่งงานภายในราชวงศ์จึงเคยเกิดขึ้นจริงในบางราชสำนักเพื่อรักษาสายราชวงศ์ ทรัพย์สิน หรือความชอบธรรมทางการเมือง ตัวอย่างที่ถูกกล่าวถึงบ่อยคือราชวงศ์อียิปต์บางยุค ซึ่งมีหลักฐานการสมรสระหว่างญาติใกล้ชิดบางกรณี แต่ต้องแยกให้ชัดว่า ไม่ได้หมายความว่าชาวอียิปต์ทั่วไปนิยมทำแบบเดียวกัน

เมื่อเทพหรือกษัตริย์ถูกมองว่ามีสถานะพิเศษ กฎที่ใช้กับคนทั่วไปอาจไม่ถูกนำไปใช้กับผู้มีสถานะศักดิ์สิทธิ์ในจินตนาการแบบเดียวกัน นักมานุษยวิทยาจึงมักมองตำนานเหล่านี้ในบริบทของโครงสร้างอำนาจ เครือญาติ และพิธีกรรม มากกว่าจะอธิบายว่าเป็นความต้องการทางเพศอย่างเดียว

ส่วนคำว่า จิตใต้สำนึก ต้องใช้ด้วยความระวัง

ซิกมันด์ ฟรอยด์เคยเสนอแนวคิดเรื่องแรงปรารถนาที่ถูกกดไว้และความขัดแย้งภายในครอบครัว โดยเฉพาะแนวคิด Oedipus complex ซึ่งมีอิทธิพลต่อการวิเคราะห์วรรณกรรมและตำนานในศตวรรษที่ 20 แต่ในทางจิตวิทยาสมัยใหม่ แนวคิดเหล่านี้ไม่ได้ถูกยอมรับว่าเป็นคำอธิบายสากลที่พิสูจน์แล้วว่ามนุษย์ทุกคนมีแรงปรารถนาแบบเดียวกัน

ดังนั้นการพูดว่า มนุษย์สร้างเทพที่มีความสัมพันธ์ในเครือญาติเพราะจิตใต้สำนึกอยากทำแบบนั้น จึงง่ายเกินไปและไม่มีหลักฐานพอ สิ่งที่เห็นได้ชัดกว่าคือมนุษย์ชอบใช้โครงสร้างครอบครัวเป็นภาษาสำหรับอธิบายโลก เพราะทุกสังคมเข้าใจคำอย่างพ่อ แม่ ลูก พี่น้อง การแต่งงาน และการแย่งชิงมรดกได้ทันที

• ครอบครัวช่วยทำให้จักรวาลเข้าใจง่าย ท้องฟ้ากับโลกกลายเป็นคู่กำเนิด

• สายเลือดช่วยอธิบายลำดับอำนาจ ใครเป็นลูกใครก็เท่ากับรู้ว่าอำนาจส่งต่ออย่างไร

• ความขัดแย้งในครอบครัวสร้างเรื่องได้แรง พ่อกลัวลูกแย่งบัลลังก์ ลูกโค่นพ่อ พี่น้องแข่งขันกัน

• เทพรุ่นแรกมีจำนวนจำกัด การให้กำเนิดเทพรุ่นต่อมาจึงหลีกเลี่ยงเครือญาติได้ยากในเชิงโครงเรื่อง

ที่น่าสนใจคือ หลายตำนานไม่ได้เล่าความสัมพันธ์เหล่านี้ในฐานะสิ่งดีงามเสมอไป บางเรื่องเต็มไปด้วยการทรยศ การแย่งอำนาจ การลงโทษ และหายนะจากความสัมพันธ์ในวงศ์เดียวกัน นั่นทำให้เห็นว่าตำนานสามารถใช้ครอบครัวเป็นพื้นที่ทดลองความกลัวของมนุษย์ได้ด้วย ทั้งความกลัวเรื่องอำนาจของพ่อแม่ การถูกลูกแทนที่ การแย่งมรดก และความวุ่นวายเมื่อเส้นแบ่งของเครือญาติพังลง

ตำนานจึงไม่ได้บอกว่ามนุษย์อยากทำตามเทพ แต่บอกว่ามนุษย์ใช้ครอบครัวเพื่ออธิบายจักรวาล

พอมองแบบนี้ ความสัมพันธ์ระหว่างญาติในตำนานจะดูเหมือนร่องรอยของวิธีคิดเรื่องกำเนิดโลก อำนาจ และสายเลือด มากกว่าจะเป็นหลักฐานว่ามนุษย์มีแรงปรารถนาลับแบบเดียวกันซ่อนอยู่ในจิตใจทั้งหมด