ไทยไม่เคยเป็นเมืองขึ้น จริงไหม เมื่อสยาม ต้องรักษาเอกราช ท่ามกลาง อังกฤษ ฝรั่งเศส และ อำนาจจักรวรรดินิยม ตะวันตก

ไม่เป็นอาณานิคม ไม่ได้แปลว่าไม่เคยถูกบีบ

ประโยคว่า ไทยไม่เคยเป็นเมืองขึ้นของใคร ถ้าหมายถึงการไม่เคยถูกชาติตะวันตกตั้งรัฐบาลอาณานิคมมาปกครองทั้งประเทศแบบพม่า เวียดนาม กัมพูชา หรือลาว ประโยคนี้ถือว่าถูก แต่ถ้าตีความต่อว่า สยามมีอธิปไตยเต็มร้อยตลอดศตวรรษที่ 19 ไม่เคยถูกแทรกแซง ไม่เคยเสียสิทธิทางกฎหมาย และกำหนดพรมแดนได้เองทั้งหมด แบบนั้นไม่ตรงกับหลักฐานทางประวัติศาสตร์เลย

คำว่า เมืองขึ้น ต้องแยกจาก การถูกจักรวรรดิบีบบังคับ

ช่วงที่อังกฤษขยายอำนาจจากอินเดียเข้าพม่า และฝรั่งเศสสร้างอินโดจีนทางฝั่งเวียดนาม กัมพูชา และลาว สยามอยู่ตรงกลางพอดี จุดสำคัญคือสยามยังคงมีราชสำนัก รัฐบาล ระบบเก็บภาษี กองทัพ และความสัมพันธ์ระหว่างประเทศของตัวเอง จึงไม่เข้าเงื่อนไขอาณานิคมแบบเป็นทางการ

แต่ความเป็นอิสระตอนนั้นมีข้อจำกัดหนักมาก สนธิสัญญาเบาว์ริง ค.ศ. 1855 เปิดการค้าเสรีกับอังกฤษในระดับที่สยามควบคุมภาษีศุลกากรได้จำกัดลง และคนอังกฤษในสยามได้รับสิทธิสภาพนอกอาณาเขต หมายความว่าคดีที่เกี่ยวกับคนอังกฤษจำนวนหนึ่งไม่ได้ขึ้นต่อศาลสยามแบบเดียวกับคนในประเทศ ต่อมาชาติอื่นก็ได้รับสิทธิคล้ายกันผ่านสนธิสัญญาหลายฉบับ ปัญหานี้กินเวลาหลายสิบปี และกลายเป็นแรงผลักสำคัญให้สยามเร่งปฏิรูประบบกฎหมาย ศาล และราชการให้เป็นแบบรัฐสมัยใหม่มากขึ้น

ตรงนี้แหละที่นักวิชาการบางกลุ่มใช้คำว่า กึ่งอาณานิคม หรือ semi-colonial ไม่ได้หมายความว่าสยามถูกยึดครึ่งประเทศแบบมีผู้สำเร็จราชการฝรั่งมานั่งปกครอง แต่หมายถึงรัฐที่ยังมีเอกราชทางการเมือง ทว่าอยู่ภายใต้แรงบังคับของจักรวรรดินิยมผ่านกฎหมาย เศรษฐกิจ การค้า การทูต และกำลังทหาร

วิกฤต ร.ศ. 112 ทำให้คำว่า เอกราช มีราคาที่ต้องจ่าย

ปี ค.ศ. 1893 หรือ ร.ศ. 112 ความขัดแย้งกับฝรั่งเศสเรื่องอำนาจเหนือดินแดนฝั่งแม่น้ำโขงรุนแรงขึ้นจนเรือรบฝรั่งเศสฝ่าปากแม่น้ำเจ้าพระยาเข้ามา หลังการเผชิญหน้า สยามยอมทำสนธิสัญญากับฝรั่งเศสและถอนอำนาจจากดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ฝรั่งเศสยังเข้ายึดจันทบุรีไว้ชั่วคราวเพื่อกดดันให้ปฏิบัติตามเงื่อนไข นี่ไม่ใช่ภาพของประเทศที่ต่อรองได้อย่างเสมอภาค แต่ก็ยังไม่ใช่การถูกผนวกทั้งรัฐเป็นอาณานิคม

ประเด็นเรื่องดินแดนต้องระวังอีกอย่าง แผนที่ก่อนยุครัฐชาติไม่ได้ทำงานเหมือนเส้นเขตแดนปัจจุบัน หลายพื้นที่เป็นเมืองประเทศราชหรืออยู่ในระบบอำนาจซ้อนกัน การพูดว่าสยามเสียพื้นที่จำนวนหนึ่งจึงควรเข้าใจว่าเป็นการเปลี่ยนจากระบบอำนาจแบบเก่าไปสู่พรมแดนเส้นชัดตามกฎหมายระหว่างประเทศสมัยใหม่ ไม่ใช่เอาแผนที่ประเทศไทยปัจจุบันย้อนกลับไปครอบอดีตแล้วถือว่าทุกพื้นที่เคยเป็นจังหวัดแบบเดียวกับทุกวันนี้

แล้วอังกฤษกับฝรั่งเศสช่วยให้สยามรอดจริงไหม

มีส่วน แต่ไม่ใช่คำอธิบายทั้งหมด ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 อังกฤษกับฝรั่งเศสต่างมีผลประโยชน์รอบสยาม และการคงพื้นที่ส่วนกลางไว้เป็นเขตกันชนช่วยลดโอกาสปะทะกันโดยตรง ข้อตกลงอังกฤษ-ฝรั่งเศส ค.ศ. 1896 สะท้อนตรรกะแบบรัฐกันชนชัดเจน แต่การที่สยามรอดจากการถูกยึดทั้งประเทศไม่ได้เกิดจากความใจดีของมหาอำนาจเพียงอย่างเดียว

ราชสำนักสยามใช้การทูตถ่วงดุล ยอมบางเรื่องเพื่อรักษาแกนกลางของรัฐ ส่งคณะทูตและพระราชวงศ์สร้างความสัมพันธ์ในยุโรป ปฏิรูประบบมณฑลเทศาภิบาล กฎหมาย การคลัง การศึกษา และกองทัพ พร้อมทำให้รัฐส่วนกลางควบคุมหัวเมืองได้แน่นขึ้น การปฏิรูปพวกนี้มีเป้าหมายภายในด้วย แต่แรงกดดันจากจักรวรรดินิยมทำให้ความเร็วและทิศทางของการเปลี่ยนแปลงเข้มข้นขึ้นมาก

• ถ้าถามว่า ไทยเคยเป็นอาณานิคมอย่างเป็นทางการไหม คำตอบคือไม่

• ถ้าถามว่า สยามเคยถูกชาติตะวันตกบังคับให้เสียสิทธิทางกฎหมาย เศรษฐกิจ และดินแดนไหม คำตอบคือเคย

• ถ้าถามว่า รอดมาได้เพราะการทูตเก่งอย่างเดียวไหม ก็ไม่ใช่ เพราะภูมิรัฐศาสตร์การแข่งขันระหว่างอังกฤษกับฝรั่งเศสมีน้ำหนักมาก

คำที่แม่นกว่า จึงไม่ใช่ รอดแบบไร้บาดแผล แต่คือ รักษาเอกราชของรัฐไว้ท่ามกลางแรงกดดันจักรวรรดินิยม

สิ่งที่น่าสนใจมากคือ หลังผ่านวิกฤตเหล่านี้ สยามไม่ได้กลับไปเป็นรัฐแบบเดิม การสร้างเขตแดนถาวร ระบบราชการรวมศูนย์ ศาลแบบใหม่ และแนวคิดเรื่องอธิปไตยเหนือดินแดน กลายเป็นส่วนหนึ่งของการก่อรูปประเทศไทยสมัยใหม่ด้วย ประวัติศาสตร์ช่วงนี้เลยไม่ใช่แค่เรื่องว่า ใครชนะใคร หรือเสียแผ่นดินกี่ตารางกิโลเมตร แต่มันคือช่วงเวลาที่ความหมายของคำว่า ประเทศ อธิปไตย และพรมแดน ถูกเขียนใหม่พร้อมกัน