คนไทยอายุยืนถึง 80 ปีจริงไหม ตัวเลขนี้ต้องอ่านให้ถูกก่อนเชื่อ

ตัวเลข 80 ปีนี่ต้องแยกก่อน เพราะความจริงไม่ได้เป็นแบบที่หลายคนเข้าใจ

ถ้าบอกว่าอายุขัยเฉลี่ยของคนไทยอยู่ที่ประมาณ 80 ปี และสูงกว่าสหรัฐอเมริกาหรือยุโรป ตัวเลขชุดนี้ยังไม่ตรงกับฐานข้อมูลประชากรล่าสุดที่ใช้เปรียบเทียบประเทศแบบเดียวกัน

ข้อมูลธนาคารโลกปี 2024 ระบุว่า อายุคาดเฉลี่ยเมื่อแรกเกิดของไทยอยู่ที่ประมาณ 77 ปี ขณะที่สหรัฐอเมริกาอยู่ราว 79 ปี ญี่ปุ่นประมาณ 84 ปี และสหภาพยุโรปประมาณ 82 ปี เพราะฉะนั้นภาพว่าไทยแซงสหรัฐฯ และยุโรปในเรื่องอายุขัยโดยรวมยังไม่ถูกต้อง

แล้วเลข 80 มาจากไหน?

จุดที่ชวนสับสนมากคืออายุขัยของหญิงไทยสูงกว่าชายไทยค่อนข้างเยอะ ข้อมูลปี 2023 ระบุว่าหญิงไทยมีอายุคาดเฉลี่ยประมาณ 80.9 ปี ส่วนชายไทยประมาณ 72.2 ปี เมื่อนำมารวมทั้งประชากรจึงเหลือประมาณ 76 ปีเศษ ไม่ใช่ 80 ปีทั้งประเทศ การหยิบตัวเลขของผู้หญิงมาใช้แทนประชากรทั้งหมดจึงทำให้เรื่องเปลี่ยนไปทันที

แต่มีอีกด้านที่น่าสนใจกว่าการเถียงว่า 77 หรือ 80

ไทยเป็นประเทศรายได้ปานกลางระดับบนที่ทำผลงานด้านสาธารณสุขหลายเรื่องได้ดีเมื่อเทียบกับทรัพยากรที่มีอยู่ และนี่น่าจะเป็นประเด็นที่ควรจับตามากกว่าเรื่องว่าใครแซงใคร

รายงานธนาคารโลกเกี่ยวกับระบบสุขภาพไทยระบุว่า ในปี 2021 ประชากรราว 98% อยู่ภายใต้หนึ่งในสามระบบประกันสุขภาพภาครัฐ ระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าครอบคลุมประชากรส่วนใหญ่ ขณะที่อีกส่วนอยู่ในระบบประกันสังคมและสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการ

เรื่องสำคัญไม่ใช่แค่มีบัตรรักษาพยาบาล แต่คือการลดโอกาสที่คนจะต้องรอจนโรครุนแรงเพราะไม่มีเงินไปโรงพยาบาล ระบบยังมีสถานบริการระดับตำบล โรงพยาบาลอำเภอ โรงพยาบาลจังหวัด และระบบส่งต่อกระจายอยู่ทั่วประเทศ โดยเฉพาะพื้นที่นอกเมืองใหญ่

ผลลัพธ์บางอย่างเห็นได้จากตัวเลขระยะยาว

ช่วงปี 2000 ถึง 2020 อัตราการเสียชีวิตของทารกไทยลดจากประมาณ 19 รายต่อเด็กเกิดมีชีพหนึ่งพันราย เหลือประมาณ 7 ราย ส่วนการเสียชีวิตของเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปีลดจากประมาณ 22 เหลือ 9 รายต่อหนึ่งพันราย การลดการเสียชีวิตตั้งแต่ช่วงต้นชีวิตมีผลโดยตรงต่อค่าอายุคาดเฉลี่ยของประเทศ

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมคำว่า อายุขัยเฉลี่ย ต้องอ่านให้ถูก มันไม่ใช่การทำนายว่าเด็กที่เกิดวันนี้จะเสียชีวิตตอนอายุ 77 ปีพอดี แต่เป็นค่าที่คำนวณจากรูปแบบการเสียชีวิตของประชากรในช่วงเวลานั้น ถ้าการเสียชีวิตในวัยเด็ก วัยทำงาน หรือวัยกลางคนลดลง ตัวเลขนี้ก็ขยับขึ้นได้มาก

อายุยืนกับอยู่อย่างสุขภาพดีไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

องค์การอนามัยโลกแยกตัวชี้วัดอีกตัวหนึ่งคือ อายุคาดเฉลี่ยของการมีสุขภาพดี เพราะคนหนึ่งอาจมีชีวิตถึง 80 ปี แต่ใช้ช่วงท้ายหลายปีกับโรคเรื้อรัง ความพิการ หรือข้อจำกัดในการใช้ชีวิต การดูเพียงจำนวนปีจึงอาจทำให้ภาพสุขภาพของประเทศดูสวยเกินจริง

ไทยยังมีโจทย์หนักจากโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง ความดันโลหิตสูง การสูบบุหรี่ โรคอ้วน มลพิษทางอากาศ อุบัติเหตุทางถนน และความแตกต่างในการเข้าถึงบริการระหว่างพื้นที่ ขณะเดียวกันจำนวนผู้สูงอายุกำลังเพิ่มขึ้น ทำให้โจทย์จากเดิมที่เน้นรักษาชีวิต กลายเป็นต้องรักษาคุณภาพชีวิตให้นานขึ้นด้วย

ถ้าถามว่าเคล็ดลับอายุยืนของไทยมีสูตรลับไหม คำตอบที่ข้อมูลรองรับกลับธรรมดามาก

• คนจำนวนมากเข้าถึงการรักษาได้โดยไม่ต้องจ่ายค่ารักษาทั้งหมดด้วยตัวเอง

• มีระบบสาธารณสุขปฐมภูมิและสถานพยาบาลกระจายลงไปถึงระดับท้องถิ่น

• สุขภาพแม่และเด็กดีขึ้นจนการเสียชีวิตช่วงต้นชีวิตลดลงมาก

• การควบคุมโรคติดเชื้อและบริการป้องกันโรคช่วยลดการเสียชีวิตที่ป้องกันได้

• ความท้าทายใหม่กำลังย้ายไปอยู่ที่โรคเรื้อรังและการดูแลประชากรสูงวัย

ดังนั้นเลข 80 ปีไม่ควรถูกใช้เป็นหลักฐานว่าคนไทยอายุยืนกว่าสหรัฐฯ หรือยุโรปทั้งภูมิภาค สิ่งที่น่าศึกษากว่าคือประเทศที่ไม่ได้ร่ำรวยระดับเดียวกับประเทศพัฒนาแล้ว สามารถสร้างระบบที่ครอบคลุมคนแทบทั้งประเทศได้อย่างไร และจากนี้จะทำยังไงให้ปีที่เพิ่มขึ้นเป็นปีที่ยังเดินเอง กินเอง ทำงานอดิเรกเอง และใช้ชีวิตได้โดยไม่ต้องอยู่กับโรคเรื้อรังไปนานหลายปี