พระพุทธเจ้าในสายตาศาสนาอื่น ทำไมบางความเชื่อมองเป็นอวตาร ขณะที่บางกลุ่มมองเป็นศาสดา

พระพุทธเจ้าในสายตาศาสนาอื่น ไม่ได้มีสถานะเดียวกันเลย

คำถามว่า “ศาสนาอื่นมองพระพุทธเจ้ายังไง” ฟังเหมือนตอบสั้นได้ แต่พอเปิดดูจริงๆ จะเจอภาพที่ต่างกันสุดขั้ว ตั้งแต่ยกให้เป็นภาคอวตารของเทพ มองเป็นศาสดาหรือผู้ส่งสารจากพระเจ้า ไปจนถึงยอมรับว่าเป็นครูทางจิตวิญญาณผู้ยิ่งใหญ่ แต่ไม่ได้ให้สถานะทางเทววิทยาแบบเดียวกับศาสนาของตนเอง

ฮินดูไม่ได้มีคำตอบเดียว

จุดที่คนไทยได้ยินบ่อยคือ “พระพุทธเจ้าเป็นอวตารปางหนึ่งของพระวิษณุ” เรื่องนี้มีอยู่จริงในคติไวษณพบางสาย โดยรายชื่อทศาวตารที่แพร่หลายหลายชุดนับพระพุทธเจ้าเป็นอวตารลำดับที่ 9 ก่อนกัลกี แต่ต้องเติมคำว่า บางสาย ตัวโตๆ เพราะฮินดูไม่มีศูนย์กลางคำสอนเดียว และรายชื่ออวตารก็ไม่ได้เหมือนกันทุกสำนัก บางชุดใช้พระพลรามแทนพระพุทธเจ้าเสียด้วย

ที่น่าสนใจคือภาพพระพุทธเจ้าในคัมภีร์ปุราณะบางตอนก็ไม่ได้ตรงกับภาพแบบชาวพุทธ คัมภีร์บางสายเล่าว่าพระวิษณุอวตารลงมาในรูป “พุทธะ” เพื่อทำให้กลุ่มที่เป็นศัตรูของเหล่าเทพละทิ้งพิธีพระเวท นี่สะท้อนช่วงเวลาที่พุทธกับพราหมณ์-ฮินดูแข่งขัน แลกเปลี่ยน และดูดซับแนวคิดกันมายาวนาน ไม่ใช่หลักฐานว่าชาวพุทธยอมรับพระพุทธเจ้าเป็นพระวิษณุด้วย เพราะในกรอบพุทธ พระพุทธเจ้าไม่ใช่อวตารของเทพผู้สร้าง

อิสลามมีพื้นที่ให้ตีความ แต่คัมภีร์อัลกุรอานไม่ได้เอ่ยชื่อพระพุทธเจ้า

ตรงนี้ต้องแยกให้ชัดที่สุด อัลกุรอานกล่าวถึงศาสดาหลายองค์และบอกว่ามีศาสดาอีกจำนวนหนึ่งที่ไม่ได้ถูกระบุชื่อ แต่ ไม่ได้ระบุโดยตรงว่าพระพุทธเจ้าคือศาสดา ดังนั้นประโยคว่า “อิสลามถือว่าพระพุทธเจ้าเป็นนบี” ถ้าพูดครอบทั้งศาสนาถือว่าแรงเกินหลักฐาน

สิ่งที่มีจริงคือ นักคิดมุสลิมบางยุคพยายามทำความเข้าใจพุทธศาสนาด้วยกรอบคำว่า “ศาสดา” นักปราชญ์อย่างอัลบีรูนีในคริสต์ศตวรรษที่ 11 เขียนถึงศาสนาอินเดียอย่างละเอียด และงานวิชาการยุคใหม่ถกกันว่าเขามองพระพุทธเจ้าในฐานะศาสดาเอง หรือกำลังบันทึกความเข้าใจของคนอินเดีย ขณะที่ชุมชนอะห์มะดียะห์มีจุดยืนชัดกว่านั้น โดยยกพระพุทธเจ้าไว้ในกลุ่มศาสดาหรือครูศาสนาผู้ได้รับการนำทางจากพระเจ้า แต่จุดยืนนี้ไม่ใช่มติร่วมของมุสลิมทุกนิกาย

คริสต์ศาสนาเคารพคำสอนบางส่วน แต่ไม่ได้เพิ่มพระพุทธเจ้าเข้าไปในระบบศาสดา

ในเทววิทยาคริสต์ พระพุทธเจ้าไม่มีสถานะเป็นพระผู้ช่วยให้รอดหรือศาสดาตามพระคัมภีร์คริสต์ ความสัมพันธ์สมัยใหม่จึงออกมาในรูป “การเสวนาระหว่างศาสนา” มากกว่า ตัวอย่างชัดคือเอกสาร นอสตราเอตาเต ของสภาสังคายนาวาติกันครั้งที่สอง ซึ่งกล่าวถึงพุทธศาสนาอย่างให้เกียรติ ยอมรับว่าพุทธศาสนาเสนอหนทางรับมือความไม่เที่ยงและแสวงหาความหลุดพ้น แต่ไม่ได้บอกว่าพระพุทธเจ้าเป็นส่วนหนึ่งของหลักความเชื่อคริสต์

มุมนี้สำคัญมาก เพราะคำว่า “เคารพ” กับ “ยอมรับสถานะทางศาสนา” เป็นคนละเรื่อง ศาสนาหนึ่งอาจชื่นชมเมตตา การฝึกจิต หรือจริยธรรมของอีกศาสนาได้ โดยไม่ต้องรับระบบจักรวาลวิทยา เรื่องพระเจ้า หรือความรอดทั้งหมดตามกัน

บาไฮมองพระพุทธเจ้าไปอีกทางหนึ่งเลย

ศาสนาบาไฮมีแนวคิดเรื่อง “ศาสนวิวรณ์ต่อเนื่อง” มองว่ามนุษยชาติได้รับการชี้นำผ่านบุคคลสำคัญในหลายยุค เว็บไซต์ทางการของบาไฮระบุพระพุทธเจ้าไว้ร่วมกับพระกฤษณะ โซโรอัสเตอร์ โมเสส พระเยซู และมุฮัมมัด ในฐานะ ศาสนทูตหรือการสำแดงของพระเจ้า ซึ่งมีพันธกิจเหมาะกับยุคและสังคมของตนเอง ตรงนี้จึงต่างจากคริสต์กระแสหลักและอิสลามกระแสหลักอย่างชัดเจน

จุดพีกอยู่ตรงนี้ คนคนเดียวกันในประวัติศาสตร์สามารถถูกวางไว้คนละช่องได้ตามโครงสร้างความคิดของแต่ละศาสนา ฮินดูบางสายมองผ่านแนวคิดอวตาร บาไฮมองผ่านการสำแดงของพระเจ้า อะห์มะดียะห์มองผ่านกรอบศาสดา ส่วนคริสต์กระแสหลักยอมรับคุณค่าของพุทธศาสนาโดยไม่มอบสถานะแบบเดียวกับพระเยซู

• อย่าเหมารวมคำว่า “ฮินดูเชื่อว่า...” เพราะฮินดูมีสำนักและคัมภีร์หลากหลายมาก

• อย่าพูดว่าอัลกุรอานระบุพระพุทธเจ้า เพราะไม่มีชื่อพระพุทธเจ้าอยู่ในคัมภีร์โดยตรง

• แยกคำว่าเคารพ ออกจากคำว่ายอมรับทางเทววิทยา สองคำนี้ทำให้ความหมายเปลี่ยนทันที

พอมองแบบนี้ จะเห็นว่าประวัติศาสตร์ศาสนาไม่ใช่แค่เรื่องว่าใคร “เชื่อเหมือนใคร” แต่เป็นเรื่องที่แต่ละชุมชนพยายามเอาบุคคลสำคัญจากโลกข้างเคียงมาอธิบายด้วยภาษาของตัวเอง บางครั้งเป็นการให้เกียรติ บางครั้งเป็นการผนวกเข้าในระบบความเชื่อ และบางครั้งก็เป็นผลจากการแข่งขันกันทางศาสนาเมื่อหลายร้อยหรือเป็นพันปีก่อน