รัสเซียกับยูเครน จากรากประวัติศาสตร์ร่วม สู่ความขัดแย้งที่สะสมยาวนานหลายศตวรรษ

รัสเซียกับยูเครนไม่ได้เริ่มขัดแย้งกันในปี 2022

ถ้าย้อนประวัติศาสตร์ไกลพอ จะเจอเรื่องชวนสับสนทันที เพราะทั้งรัสเซีย ยูเครน และเบลารุสต่างเชื่อมโยงรากทางประวัติศาสตร์กับ คีวานรุส รัฐยุคกลางที่มีกรุงเคียฟเป็นศูนย์กลางสำคัญตั้งแต่ราวปลายศตวรรษที่ 9 ถึงต้นศตวรรษที่ 13 แต่คำว่า “มีรากร่วมกัน” ไม่ได้แปลว่าเป็นชาติเดียวกันมาตลอด ประวัติศาสตร์หลังจากนั้นแยกผู้คน ภาษา การเมือง และอัตลักษณ์ออกไปคนละเส้นทางนานหลายร้อยปี

หลังคีวานรุสแตกออกเป็นรัฐย่อยและเผชิญการรุกรานของมองโกล ดินแดนยูเครนจำนวนมากค่อยๆ เข้าไปอยู่ใต้อิทธิพลของลิทัวเนียและโปแลนด์ ขณะที่รัฐมอสโกทางตะวันออกเติบโตขึ้นเป็นศูนย์กลางอำนาจอีกสายหนึ่ง ตรงนี้สำคัญมาก เพราะมันทำให้พื้นที่ที่วันนี้เรียกว่ายูเครนรับอิทธิพลทางการเมือง ศาสนา และวัฒนธรรมจากทั้งโลกยุโรปกลางกับโลกออร์โธดอกซ์ตะวันออกพร้อมกัน

จุดเชื่อมใหญ่เกิดในศตวรรษที่ 17

ปี 1654 ผู้นำคอสแซ็กโบห์ดัน คเมลนิตสกีทำข้อตกลงกับรัฐมอสโกที่เปเรยาสลาฟ ความหมายและสถานะของข้อตกลงนี้ถูกตีความต่างกันมาจนถึงปัจจุบัน แต่ผลทางการเมืองระยะยาวชัดมาก คืออำนาจของมอสโกในดินแดนคอสแซ็กเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนปลายศตวรรษที่ 18 จักรวรรดิรัสเซียควบคุมพื้นที่ยูเครนส่วนใหญ่ ส่วนดินแดนทางตะวันตกบางส่วนอยู่ใต้จักรวรรดิฮับส์บวร์ก

นี่เลยเป็นเหตุผลว่าทำไมยูเครนแต่ละภูมิภาคมีประสบการณ์ทางประวัติศาสตร์ไม่เหมือนกัน บางพื้นที่ผูกพันทางภาษา เศรษฐกิจ และครอบครัวกับรัสเซียแน่นมาก ขณะที่อีกหลายพื้นที่มีประสบการณ์ร่วมกับโปแลนด์ ออสเตรีย และยุโรปกลางมากกว่า การแบ่งแบบ “ฝั่งตะวันตกเป็นยุโรป ฝั่งตะวันออกเป็นรัสเซีย” จึงง่ายเกินจริง เพราะตัวตนของคนในพื้นที่ซับซ้อนกว่านั้นเยอะ

หลังการปฏิวัติรัสเซียปี 1917 ยูเครนมีความพยายามตั้งรัฐอิสระหลายรูปแบบ ท่ามกลางสงครามกลางเมืองและการแย่งชิงอำนาจ สุดท้ายสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตยูเครนกลายเป็นหนึ่งในสาธารณรัฐผู้ก่อตั้งสหภาพโซเวียตในปี 1922 ช่วงทศวรรษ 1930 เกิดทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในยูเครน โดยเฉพาะปี 1932-1933 มีผู้เสียชีวิตหลายล้านคน นโยบายเก็บผลผลิตและการบังคับรวมที่ดินของรัฐบาลสตาลินเป็นปัจจัยสำคัญ ความทรงจำเรื่องนี้ยังมีผลต่อมุมมองของชาวยูเครนจำนวนมากต่ออำนาจจากมอสโก

แล้วไครเมียมาเกี่ยวตรงไหน?
ปี 1954 รัฐบาลโซเวียตโอนแคว้นไครเมียจากสาธารณรัฐรัสเซียไปอยู่ภายใต้สาธารณรัฐยูเครน ตอนนั้นทุกฝ่ายยังอยู่ในประเทศเดียวกันคือสหภาพโซเวียต เส้นแบ่งจึงเป็นเส้นเขตการปกครองภายในมากกว่าจะเป็นพรมแดนระหว่างประเทศ ปัญหาเพิ่งเปลี่ยนความหมายอย่างแรงเมื่อสหภาพโซเวียตล่มในปี 1991 และยูเครนกลายเป็นรัฐเอกราช

วันที่ 1 ธันวาคม 1991 ชาวยูเครนลงประชามติสนับสนุนเอกราชมากกว่า 90% จากนั้นยูเครนต้องจัดการกับอาวุธนิวเคลียร์ของโซเวียตจำนวนมากที่ตั้งอยู่ในดินแดนตนเอง ปี 1994 ยูเครนเข้าร่วมสนธิสัญญาไม่แพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์ในฐานะรัฐที่ไม่มีอาวุธนิวเคลียร์ และมีการลงนาม บันทึกความเข้าใจบูดาเปสต์ ซึ่งรัสเซีย สหรัฐฯ และสหราชอาณาจักรให้คำมั่นด้านความมั่นคง รวมถึงการเคารพเอกราช พรมแดน และการงดใช้กำลังต่อยูเครน

หลังปี 1991 ยูเครนไม่ได้เลือกข้างแบบเส้นตรง

การเมืองยูเครนสลับไปมาระหว่างผู้นำที่ต้องการใกล้ชิดรัสเซียกับฝ่ายที่ต้องการเชื่อมเศรษฐกิจและการเมืองกับสหภาพยุโรปมากขึ้น ปี 2004 เกิดการปฏิวัติสีส้มจากข้อพิพาทเรื่องการเลือกตั้ง ส่วนปลายปี 2013 ประธานาธิบดีวิกเตอร์ ยานูโควิชระงับการเตรียมลงนามข้อตกลงสมาคมกับสหภาพยุโรป จนนำไปสู่การประท้วงยูโรไมดานขนาดใหญ่ และในกุมภาพันธ์ 2014 เกิดการเปลี่ยนอำนาจที่เคียฟหลังยานูโควิชออกจากเมืองหลวงและต่อมาเดินทางไปรัสเซีย

ไม่กี่วันหลังจากนั้น กองกำลังรัสเซียเข้าควบคุมจุดสำคัญในไครเมีย ก่อนรัสเซียประกาศผนวกดินแดนในเดือนมีนาคม 2014 สมัชชาใหญ่สหประชาชาติยืนยันบูรณภาพแห่งดินแดนของยูเครนและระบุว่าการลงประชามติในไครเมียไม่สามารถเปลี่ยนสถานะของดินแดนได้ ต่อมาเกิดการสู้รบในดอนบาสระหว่างรัฐบาลยูเครนกับกลุ่มแบ่งแยกดินแดนที่ได้รับการสนับสนุนจากรัสเซีย ข้อตกลงมินสก์ช่วยลดการสู้รบบางช่วง แต่ไม่สามารถแก้ปัญหาหลักได้

• มุมของรัสเซีย ให้ความสำคัญกับประวัติศาสตร์ร่วม ความมั่นคงรอบพรมแดน บทบาทของประชากรที่ใช้ภาษารัสเซีย และการขยายความสัมพันธ์ของยูเครนกับนาโต

• มุมของยูเครน เน้นสิทธิของรัฐเอกราชในการเลือกทิศทางการเมืองและพันธมิตรของตัวเอง รวมถึงการรักษาพรมแดนที่ได้รับการยอมรับระหว่างประเทศ

• จุดที่กฎหมายระหว่างประเทศชัด คือสหประชาชาติยังรับรองอธิปไตยและบูรณภาพแห่งดินแดนของยูเครนภายในพรมแดนที่ได้รับการยอมรับในระดับสากล

วันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2022 รัสเซียเปิดการรุกรานยูเครนเต็มรูปแบบ ทำให้ความขัดแย้งที่เริ่มเป็นสงครามมาตั้งแต่ปี 2014 ขยายตัวครั้งใหญ่ ถ้าจะเข้าใจว่าทำไมสองประเทศที่มีภาษา ศาสนา ครอบครัว และประวัติศาสตร์เกี่ยวพันกันลึกขนาดนี้ถึงกลายเป็นคู่สงคราม ต้องมองพร้อมกันทั้งเรื่องจักรวรรดิ การสร้างชาติ ความทรงจำจากยุคโซเวียต ปัญหาไครเมีย ดอนบาส และคำถามพื้นฐานที่สุดว่า ประเทศหนึ่งมีสิทธิเลือกอนาคตของตัวเองได้มากแค่ไหน เมื่อประเทศมหาอำนาจข้างบ้านมองว่าการเลือกนั้นกระทบความมั่นคงของตน