ชีวิตอีกด้านของอยุธยา เมื่อกฎหมาย ไพร่ ทาส แรงงาน และอำนาจ กำหนดชะตาคน

อยุธยาไม่ได้มีแค่วัด งาช้าง และการค้ารุ่งเรือง

ถ้ามองกรุงศรีอยุธยาผ่านภาพวัดใหญ่ พระราชวัง การค้ากับต่างชาติ และกองเรือในแม่น้ำ เมืองนี้ดูมั่งคั่งมาก แต่ชีวิตของคนจำนวนมากอยู่ใต้ระบบที่ผูก “คน” เข้ากับ “นาย” อย่างแน่นหนา และนี่คือจุดที่ทำให้ด้านสวยงามกับด้านโหดของอยุธยาอยู่ในเมืองเดียวกันได้แบบไม่ขัดกันเลย

คำว่า “ยุคมืด” ต้องใช้ให้ตรงก่อน

อยุธยาเป็นราชธานียาวประมาณ 417 ปี ตั้งแต่ พ.ศ. 1893 ถึง 2310 การเหมารวมตลอดสี่ศตวรรษว่าเป็น “ยุคมืด” จึงไม่ค่อยแม่น เพราะช่วงเวลานี้มีทั้งการเติบโตทางการค้า การทูต ศิลปกรรม กฎหมาย และการจัดระเบียบรัฐที่ซับซ้อนมาก คำว่า “มืด” ถ้าใช้ในที่นี้ควรหมายถึง ด้านชีวิตที่คนสมัยหลังไม่ค่อยเห็นจากภาพจำอันสง่างาม มากกว่า ไม่ใช่คำตัดสินว่าคนทั้งยุคป่าเถื่อนหรือไม่มีอารยธรรม

สิ่งสำคัญคือ คนในอยุธยาไม่ได้เกิดมาเท่ากันต่อรัฐ

ไพร่เป็นคนส่วนใหญ่ของสังคม กฎหมายกำหนดให้ต้องมีมูลนายสังกัด เพราะรัฐต้องรู้ว่ากำลังคนอยู่ที่ใคร เรียกใช้ได้เมื่อไร และใครเป็นผู้รับผิดชอบ ไพร่ถูกเกณฑ์แรงงานทำราชการให้หลวงปีละ 6 เดือน หากไม่เข้าแรงงานก็อาจส่งเงินหรือสิ่งของแทนในรูป “ส่วย” ได้ แรงงานที่ถูกเกณฑ์ไม่ได้รับเงินเดือนแบบลูกจ้างสมัยใหม่ สิ่งตอบแทนสำคัญคือการคุ้มครองจากมูลนายที่สังกัดอยู่

ฟังดูเป็นระบบบริหารคน แต่ผลกับชีวิตประจำวันหนักมาก เพราะเวลาทำมาหากินไม่ได้เป็นของตนทั้งหมด เมื่อไพร่ถูกผูกกับนาย การย้ายถิ่นหรือเปลี่ยนอาชีพก็ทำได้ยากขึ้น ช่วงหนึ่งของชีวิตต้องแบ่งไป “เข้าเวร” รับราชการ นี่ทำให้คำว่าเสรีภาพในความหมายปัจจุบันใช้กับชีวิตคนสามัญสมัยนั้นไม่ได้ตรงนัก

ทาสมีหลายที่มา และไม่ใช่คนที่เดินออกจากนายได้ง่ายๆ

ระบบทาสในอยุธยาเกี่ยวข้องทั้งสงคราม เศรษฐกิจ และการสืบสถานะจากครอบครัว เอกสารกฎหมายเก่ายังมีบทว่าด้วยการลักพา เอาข้า ไพร่ หรือลูกเมียของผู้อื่นไปขาย รวมถึงกรณี “ข้าหนีเจ้า ไพร่หนีนาย” แปลว่าการควบคุมคนไม่ใช่เรื่องนามธรรม แต่มีข้อพิพาทจริงจนต้องเขียนเป็นกฎหมาย

ตรงนี้มีจุดที่ควรระวังมาก ถ้าเห็นคำว่าไพร่หรือทาสแล้วเทียบตรงๆ กับแรงงานประจำหรือหนี้สินยุคนี้ จะเข้าใจผิดง่าย เพราะสถานะทางกฎหมาย สิทธิในการเคลื่อนย้าย และความสัมพันธ์กับนายต่างกันคนละโลก ในทางกลับกัน การเทียบทาสอยุธยากับระบบทาสในทุกภูมิภาคของโลกแบบเหมารวมก็ไม่แม่นเหมือนกัน รายละเอียดของการได้มา การไถ่ตัว การสืบสถานะ และหน้าที่แตกต่างกันตามกฎหมายและช่วงเวลา

กฎหมายมีระบบ แต่ความเสมอภาคแบบปัจจุบันยังไม่ใช่แกนกลาง

อยุธยาไม่ได้เป็นสังคมที่ตัดสินคดีกันตามอารมณ์ล้วนๆ มีตำรากฎหมายอย่าง “หลักไชย” ที่บันทึกทั้งตัวบท ขั้นตอนพิจารณาคดี วิธีรับฟ้อง ตัดฟ้อง ตัดสำนวน และคำสอนสำหรับผู้พิพากษา แปลว่ารัฐให้ความสำคัญกับกระบวนการทางกฎหมายพอสมควร

แต่คำว่า “มีกฎหมาย” ไม่ได้แปลว่า “ทุกคนเสมอกันต่อกฎหมาย” แบบหลักนิติรัฐสมัยใหม่ ประวัติศาสตร์กฎหมายไทยยุคเก่ามีทั้งความแตกต่างตามสถานะ และวิธีสอบสวนหรือลงโทษที่วันนี้ถือว่ารุนแรงมาก คำว่า จารีตนครบาล ใช้อธิบายวิธีสอบสวนและลงโทษที่มีการทรมานผู้ต้องสงสัยหรือผู้กระทำผิดในระบบเก่า เรื่องแบบนี้ไม่ได้เป็นของสยามประเทศเดียว รัฐก่อนสมัยใหม่หลายแห่งทั้งในเอเชียและยุโรปก็ใช้โทษทางกายและโทษประหารเป็นเครื่องมือควบคุมสังคม

นี่แหละส่วนที่น่าสนใจที่สุด เพราะภาพอยุธยาที่ “รุ่งเรือง” กับภาพอยุธยาที่ “โหด” ไม่จำเป็นต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง เมืองท่าที่ค้าขายกับต่างชาติ สร้างวัดมหึมา มีราชสำนักซับซ้อน สามารถอยู่ร่วมกับสังคมที่เกณฑ์แรงงาน ผูกคนกับมูลนาย ยอมรับทาส และใช้บทลงโทษรุนแรงได้พร้อมกัน

• ถ้ามองจากรัฐ ระบบไพร่ทำให้ระดมแรงงาน ทหาร และทรัพยากรได้

• ถ้ามองจากคนสามัญ ระบบเดียวกันกินเวลาชีวิต จำกัดการเคลื่อนย้าย และทำให้ชีวิตขึ้นกับผู้มีอำนาจ

• ถ้ามองจากประวัติศาสตร์ อยุธยาเลยน่าสนใจกว่าภาพ “รุ่งเรือง” หรือ “มืดมน” แบบคำเดียวจบ

พออ่านกฎหมายเก่าและระบบแรงงานจริงๆ ซากวัดที่เห็นทุกวันนี้จะเปลี่ยนความหมายทันที เพราะเบื้องหลังอิฐก้อนมหึมาเหล่านั้น มีทั้งศรัทธา อำนาจ ภาษี แรงงาน และชีวิตคนจำนวนมากวางซ้อนอยู่ด้วยกัน