มนุษย์ปัจจุบันเหลือเพียงชนิดเดียว แต่โลกในอดีตเคยมีญาติมนุษย์หลายสายพันธุ์อยู่ร่วมยุคเดียวกัน

ทุกวันนี้บนโลกมีมนุษย์อยู่เพียงหนึ่งสปีชีส์

คำตอบสั้นมาก: มนุษย์ที่ยังมีชีวิตทั้งหมดเป็น Homo sapiens สปีชีส์เดียวกัน ไม่ว่าหน้าตา สีผิว รูปร่าง หรือถิ่นกำเนิดจะแตกต่างกันแค่ไหน ความแตกต่างเหล่านั้นเป็นความหลากหลายภายในสปีชีส์ ไม่ได้แบ่งมนุษย์ปัจจุบันออกเป็นคนละสปีชีส์

แต่ถ้าย้อนเวลากลับไป ภาพจะเปลี่ยนทันที เพราะต้นไม้เครือญาติมนุษย์เคยมีหลายกิ่งมาก นักบรรพมานุษยวิทยารู้จักโฮมินินมากกว่า 20 สปีชีส์จากหลักฐานฟอสซิล และจำนวนนี้ยังไม่ใช่เลขตายตัวด้วยซ้ำ บางชื่อถูกยอมรับค่อนข้างกว้าง บางชื่อยังถกเถียงว่าควรแยกเป็นสปีชีส์ใหม่หรือเป็นเพียงประชากรย่อยของสปีชีส์เดิม

คำว่า มนุษย์โบราณ มันกว้างกว่าคำว่า Homo

จุดที่ทำให้งงกันบ่อยคือ คำว่า hominin หมายถึงสายวิวัฒนาการที่ใกล้มนุษย์มากกว่าชิมแปนซีหลังสองสายแยกจากบรรพบุรุษร่วมกันราว 6-7 ล้านปีก่อน กลุ่มนี้จึงรวมทั้ง Australopithecus, Paranthropus และสกุล Homo ด้วย ดังนั้นเวลาบอกว่าพบญาติมนุษย์มากกว่า 20 สปีชีส์ ไม่ได้หมายความว่าทั้งหมดเป็นสมาชิกสกุล Homo

เฉพาะในสกุล Homo ก็มีชื่อที่คุ้นหูหลายตัว เช่น Homo habilis, Homo erectus, Homo heidelbergensis, Homo neanderthalensis, Homo floresiensis, Homo naledi, Homo luzonensis และ Homo sapiens แต่เส้นแบ่งระหว่างบางกลุ่มยังไม่คมกริบ นักวิจัยบางสายชอบรวมฟอสซิลที่คล้ายกันไว้ในสปีชีส์เดียว ขณะที่อีกสายมองว่าความต่างมากพอจะตั้งชื่อแยก นี่แหละเหตุผลที่ถามว่า เคยมีมนุษย์กี่สปีชีส์ แล้วอาจได้ตัวเลขไม่เหมือนกันจากนักวิชาการแต่ละคน

สิ่งสำคัญคือ วิวัฒนาการมนุษย์ไม่ใช่บันไดที่มีตัวเก่าหายไปแล้วตัวใหม่โผล่มาแทนทีละขั้น มันคล้ายพุ่มไม้ที่แตกกิ่ง หลายกิ่งอยู่ร่วมโลกในช่วงเวลาเดียวกัน บางกิ่งสูญพันธุ์ บางกิ่งทิ้งร่องรอยทางพันธุกรรมไว้ในมนุษย์ปัจจุบัน

ประมาณห้าหมื่นปีก่อน โลกไม่ได้มีแค่ Homo sapiens

ช่วงปลายยุคน้ำแข็ง มีอย่างน้อยหลายสายมนุษย์ที่อยู่ร่วมยุคกันในพื้นที่ต่างกัน นีแอนเดอร์ทัล กระจายอยู่ในยุโรปและเอเชียตะวันตก เดนิโซแวน มีหลักฐานในเอเชีย และ Homo floresiensis บนเกาะฟลอเรสของอินโดนีเซียก็ยังมีหลักฐานอยู่ในช่วงใกล้เคียงกัน ขณะเดียวกัน Homo sapiens ก็กำลังกระจายออกจากแอฟริกา

อย่าเพิ่งนึกภาพว่าทุกกลุ่มเจอกันหมด หลักฐานบอกได้แค่ว่าช่วงเวลาการมีอยู่ทับซ้อนกันในระดับภูมิภาค ส่วนการพบปะกันจริงต้องดูหลักฐานเฉพาะพื้นที่ แต่กรณีนีแอนเดอร์ทัลกับเดนิโซแวนมีหลักฐานแรงมาก เพราะ DNA จับได้ตรงๆ

• มนุษย์ปัจจุบันที่มีบรรพบุรุษนอกแอฟริกาจำนวนมากมี DNA จากนีแอนเดอร์ทัลราว 2% โดยสัดส่วนต่างกันตามประชากร

• ประชากรบางกลุ่มในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และโอเชียเนียมี DNA เดนิโซแวนในระดับสูงกว่ากลุ่มอื่น บางประชากรพบใกล้ 4-5%

• มีฟอสซิลเด็กหญิงจากถ้ำเดนิโซวาที่ DNA แสดงว่าแม่เป็นนีแอนเดอร์ทัล ส่วนพ่อเป็นเดนิโซแวน นั่นคือหลักฐานลูกผสมรุ่นแรกแบบแทบไม่ต้องเดา

ตรงนี้ทำให้คำว่า สปีชีส์ ยุ่งขึ้นอีก เพราะตำราชีววิทยามักสอนว่าสปีชีส์คือกลุ่มที่ผสมพันธุ์กันแล้วมีลูกได้ แต่ธรรมชาติไม่ได้ทำเส้นขอบไว้ด้วยปากกาแดง สัตว์คนละสปีชีส์บางคู่ผสมกันได้อยู่แล้ว และในมนุษย์โบราณก็มีการถ่ายเทยีนระหว่างประชากรที่แยกกันมานาน ดังนั้นนักวิจัยจึงต้องพิจารณาหลายอย่างพร้อมกัน ทั้งรูปร่างฟอสซิล อายุ ชั้นดิน ภูมิศาสตร์ และ DNA

เดนิโซแวนยิ่งทำให้เรื่องนี้สนุก

เดนิโซแวนถูกค้นพบตัวตนจากสารพันธุกรรมก่อนที่จะมีโครงกระดูกให้เห็นเป็นชิ้นเป็นอัน หลักฐานยุคแรกมาจากกระดูกนิ้วและฟันในถ้ำเดนิโซวา ต่อมามีหลักฐานจากขากรรไกร โปรตีนโบราณ DNA ในตะกอนถ้ำ และกระดูกส่วนอื่นเพิ่มขึ้น ภาพจึงค่อยๆ ชัดว่าเป็นสายมนุษย์โบราณที่กระจายในเอเชียกว้างกว่าที่เคยคิด

เรื่องพีคอีกชั้นคือ ยีนบางส่วนจากญาติโบราณไม่ได้แค่ติดมาเฉยๆ ตัวแปรทางพันธุกรรมบริเวณ EPAS1 ที่เกี่ยวข้องกับการปรับตัวต่อภาวะออกซิเจนต่ำในประชากรทิเบต มีต้นกำเนิดเชื่อมโยงกับเดนิโซแวน นั่นหมายความว่าการผสมกันเมื่อหลายหมื่นปีก่อนสามารถทิ้งผลที่ยังมีความหมายต่อการอยู่รอดของคนบางกลุ่มในปัจจุบัน

แล้วทำไมสุดท้ายเหลือ Homo sapiens กลุ่มเดียว?
คำตอบยังไม่มีสูตรเดียวที่ปิดประเด็นได้ การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ จำนวนประชากร เครือข่ายสังคม เทคโนโลยี การเคลื่อนย้าย และการแข่งขันด้านทรัพยากรน่าจะเกี่ยวข้องต่างระดับกันในแต่ละพื้นที่ ที่สำคัญ การสูญพันธุ์ไม่ได้แปลว่าหายไปแบบไม่มีร่องรอย เพราะนีแอนเดอร์ทัลและเดนิโซแวนบางส่วนยังอยู่ในจีโนมของคนสมัยนี้

ดังนั้นถ้าถามว่า ตอนนี้มนุษย์มีกี่สปีชีส์ คำตอบคือหนึ่ง แต่ถ้าถามว่า ในอดีตเคยมีญาติมนุษย์กี่สปีชีส์ ตัวเลขจะขยับตามนิยามและหลักฐานใหม่ได้เสมอ ฟอสซิลชิ้นเดียวหรือจีโนมโบราณชุดเดียวอาจทำให้กิ่งหนึ่งบนต้นไม้มนุษย์ถูกแยก รวม หรือย้ายตำแหน่งได้ทันที