หมื่นปีญี่ปุ่นเปลี่ยนจากชุมชนนักล่า สู่รัฐซามูไร และมหาอำนาจอุตสาหกรรมได้อย่างไร

ญี่ปุ่นไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมซามูไร และไม่ได้ปิดประเทศสนิทอย่างที่มักจำกัน

ถ้าย้อนกลับไปไกลกว่าปราสาท เกอิชา หรือโชกุนหลายพันปี หมู่เกาะญี่ปุ่นมีชุมชนมนุษย์ที่ใช้ชีวิตด้วยการล่าสัตว์ จับปลา เก็บพืช และตั้งถิ่นฐานอยู่แล้ว ช่วงที่เรียกว่า โจมง เริ่มราว 14,000 ปีก่อนคริสตกาลในกรอบการแบ่งยุคที่ใช้กันทั่วไป จุดเด่นมากคือเครื่องปั้นดินเผาที่มีลายเชือกประทับ ซึ่งคำว่าโจมงเองก็สื่อถึงลวดลายแบบนี้

ตรงนี้ต้องแยกให้ออกระหว่าง ประวัติผู้คนบนหมู่เกาะญี่ปุ่น กับ ประวัติรัฐญี่ปุ่น เพราะเมื่อหนึ่งหมื่นกว่าปีก่อนยังไม่มีประเทศญี่ปุ่นในความหมายทางการเมืองแบบที่คุ้นเคย

ข้าวเปลี่ยนโครงสร้างสังคมครั้งใหญ่

เมื่อเข้าสู่ยุคยาโยอิ การปลูกข้าวแบบนาน้ำ เครื่องมือเหล็ก และเทคโนโลยีโลหะจากแผ่นดินใหญ่ค่อยๆ แพร่เข้ามา การมีอาหารที่ผลิตได้เป็นระบบทำให้เกิดผลผลิตส่วนเกิน เกิดการสะสมทรัพย์ เกิดหัวหน้าชุมชน และทำให้การแข่งขันระหว่างกลุ่มการเมืองซับซ้อนขึ้น

นี่เป็นแพตเทิร์นที่เห็นซ้ำในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่นบ่อยมาก คือ รับของจากภายนอก แต่ไม่ได้รับมาแบบสำเนาทั้งชุด เทคโนโลยี ความเชื่อ ระบบเขียน หรือโครงสร้างรัฐถูกนำมาปรับจนกลายเป็นรูปแบบเฉพาะของญี่ปุ่นเอง

พอถึงยุคโคฟุนตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 3 สุสานเนินขนาดมหึมา โดยเฉพาะรูปทรงคล้ายรูกุญแจ กลายเป็นหลักฐานว่าชนชั้นปกครองบางกลุ่มสามารถระดมแรงงานและทรัพยากรจำนวนมากได้ อำนาจบริเวณยามาโตะในแถบคันไซค่อยๆ เด่นขึ้น และกลายเป็นแกนสำคัญของรัฐญี่ปุ่นโบราณ

จีนกับคาบสมุทรเกาหลีสำคัญกว่าที่ภาพจำทั่วไปบอก

พุทธศาสนา ระบบตัวอักษร ความรู้ด้านการปกครอง ศิลปะ สถาปัตยกรรม และเทคโนโลยีจำนวนมากเดินทางเข้าสู่ญี่ปุ่นผ่านเครือข่ายเอเชียตะวันออก โดยคาบสมุทรเกาหลีมีบทบาทอย่างมาก ช่วงศตวรรษที่ 6-8 ราชสำนักญี่ปุ่นพยายามสร้างรัฐรวมศูนย์ตามแบบที่ได้รับอิทธิพลจากจีน มีระบบกฎหมายและราชการแบบริทสึเรียว และเมืองหลวงถาวรที่นาราในปี 710

แต่ญี่ปุ่นไม่ได้กลายเป็นจีนฉบับเกาะ พอเมืองหลวงย้ายไปเฮอันเกียวหรือเกียวโตในปี 794 วัฒนธรรมราชสำนักเริ่มพัฒนารสชาติของตัวเองชัดขึ้น อักษรคานะช่วยให้การเขียนภาษาญี่ปุ่นสะดวกกว่าใช้ตัวจีนเพียงอย่างเดียว วรรณกรรมอย่าง เก็นจิโมโนกาตาริ ในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 11 ก็เกิดขึ้นในบรรยากาศราชสำนักเฮอันนี่เอง

แล้วซามูไรโผล่มาจากไหน?

ไม่ได้โผล่ขึ้นมาพร้อมดาบคาตานะแล้วเข้ายึดประเทศทันที อำนาจของกลุ่มนักรบค่อยๆ โตจากการควบคุมที่ดินและกำลังคนในต่างจังหวัด เมื่อราชสำนักส่วนกลางพึ่งนักรบมากขึ้น ตระกูลทหารก็มีอำนาจต่อรองสูงขึ้นเรื่อยๆ หลังตระกูลมินาโมโตะชนะไทระในปี 1185 ศูนย์อำนาจทางทหารที่คามาคุระจึงถือกำเนิด และการเมืองญี่ปุ่นเข้าสู่ยุคที่ชนชั้นนักรบมีบทบาทนำยาวนานหลายศตวรรษ

ช่วงหลังไม่ได้สงบต่อเนื่อง มีทั้งสงคราม การแย่งอำนาจ และยุคเซ็งโงกุที่ไดเมียวหลายรายสู้กันจนประเทศแตกเป็นเขตอำนาจ กระบวนการรวมประเทศปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 ผูกกับสามชื่อใหญ่คือ โอดะ โนบูนางะ โทโยโทมิ ฮิเดโยชิ และโทกูงาวะ อิเอยาสุ หลังชัยชนะของอิเอยาสุที่เซกิงาฮาระในปี 1600 รัฐบาลโชกุนโทกูงาวะตั้งมั่นที่เอโดะ และสร้างเสถียรภาพทางการเมืองที่ยาวกว่าสองศตวรรษ

คำว่า ปิดประเทศ ทำให้เข้าใจยุคเอโดะผิดได้ง่าย

นโยบายที่มักเรียกว่า ซาโกกุ ไม่ได้หมายถึงตัดญี่ปุ่นออกจากโลกแบบศูนย์เปอร์เซ็นต์ รัฐควบคุมช่องทางติดต่ออย่างเข้มงวด แต่ยังมีการค้ากับชาวดัตช์และจีนที่นางาซากิ ติดต่อเกาหลีผ่านสึชิมะ ติดต่ออาณาจักรริวกิวผ่านซัตสึมะ และมีความสัมพันธ์กับชาวไอนุทางเหนือ

เพราะฉะนั้นตอนเรือรบสหรัฐฯ ของแมทธิว เพอร์รีมาถึงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 ญี่ปุ่นไม่ได้เพิ่งค้นพบว่ามีโลกภายนอก สิ่งที่เปลี่ยนจริงๆ คือดุลกำลังทางทหารและการเมือง แรงกดดันจากชาติตะวันตกทำให้ระเบียบโชกุนสั่นคลอน จนนำไปสู่การฟื้นฟูเมจิในปี 1868

เมจิคือการเร่งเครื่องครั้งมหาศาล รัฐใหม่สร้างระบบราชการส่วนกลาง กองทัพสมัยใหม่ การศึกษา โครงสร้างพื้นฐาน อุตสาหกรรม และรับองค์ความรู้ตะวันตกในปริมาณมาก ภายในไม่กี่ทศวรรษ ญี่ปุ่นเปลี่ยนจากสังคมศักดินาที่ปกครองโดยชนชั้นนักรบ ไปเป็นรัฐอุตสาหกรรมและจักรวรรดิที่สามารถแข่งขันกับมหาอำนาจตะวันตกได้

อีกด้านหนึ่ง การขยายอำนาจของญี่ปุ่นในเอเชียนำไปสู่สงคราม การยึดครอง และความสูญเสียรุนแรงในหลายพื้นที่ ก่อนสงครามโลกครั้งที่สองจะสิ้นสุดลงสำหรับญี่ปุ่นในปี 1945 ท่ามกลางการทำลายล้างครั้งใหญ่ การทิ้งระเบิดปรมาณูที่ฮิโรชิมาและนางาซากิ และการเข้าสู่สงครามกับญี่ปุ่นของสหภาพโซเวียต

หลังสงครามโครงสร้างประเทศถูกจัดใหม่ภายใต้การยึดครองของฝ่ายสัมพันธมิตร รัฐธรรมนูญฉบับใหม่มีผลวันที่ 3 พฤษภาคม 1947 วางหลักอำนาจอธิปไตยของประชาชน จักรพรรดิอยู่ในฐานะสัญลักษณ์ของรัฐ และมาตรา 9 วางหลักการสละสงคราม

• ทศวรรษต่อมา ญี่ปุ่นเร่งฟื้นอุตสาหกรรมจนกลายเป็นหนึ่งในเศรษฐกิจขนาดใหญ่ของโลก

• รถยนต์ เครื่องใช้ไฟฟ้า ระบบการผลิต และเทคโนโลยีกลายเป็นภาพจำใหม่แทนประเทศของซามูไร

• ขณะเดียวกัน ศาลเจ้าชินโต วัดพุทธ เทศกาลท้องถิ่น งานหัตถกรรม และพิธีกรรมเก่าไม่ได้หายไปพร้อมโรงงานหรือรถไฟความเร็วสูง

สิ่งที่น่าสนใจในเส้นทางยาวหลายพันปีจึงไม่ใช่เรื่องญี่ปุ่นรักษาของเดิมไว้ได้ทั้งหมด แต่คือความสามารถในการ เลือก รับ ดัดแปลง แล้วจัดระบบใหม่ ซ้ำแล้วซ้ำอีก ตั้งแต่ข้าวและโลหะจากแผ่นดินใหญ่ ตัวอักษรและพุทธศาสนา ระบบรัฐแบบจีน อาวุธและวิทยาศาสตร์ตะวันตก ไปจนถึงระบบอุตสาหกรรมสมัยใหม่ ของใหม่เข้ามาแรงแค่ไหน ญี่ปุ่นก็มักใช้ช่วงเปลี่ยนผ่านนั้นสร้างรูปแบบเฉพาะของตัวเองขึ้นมาอีกชั้นหนึ่ง