โลกหลังลูกกรง เมื่อเงินสดหายไป นมกล่อง กาแฟ และเครือข่ายจึงมีความหมายอีกแบบ

เงินสดหายไป แต่เศรษฐกิจไม่ได้หายตาม

ทำไมของกินธรรมดาถึงกลายเป็นเงินได้

ชีวิตในเรือนจำมีข้อจำกัดเรื่องการถือและใช้เงินสด ผู้ต้องขังมีเงินฝากในระบบ และการซื้อของต้องผ่านช่องทางที่เรือนจำกำหนด เช่น ร้านสงเคราะห์ผู้ต้องขัง เพราะงั้นสิ่งที่อยู่ในมือและส่งต่อกันได้จริงจึงมีค่าอีกแบบหนึ่งทันที ของอย่างกาแฟ บุหรี่ในบางยุค หรือแม้แต่นมกล่อง สามารถถูกใช้เป็นของแลกเปลี่ยนระหว่างผู้ต้องขังได้ โดยเฉพาะเวลาต้องการของกิน ของใช้ หรือการช่วยเหลือเล็กๆ น้อยๆ

จุดนี้คล้ายเศรษฐศาสตร์พื้นฐานมาก สิ่งของจะทำหน้าที่คล้ายเงินได้เมื่อคนจำนวนหนึ่งยอมรับตรงกันว่ามันมีค่า ต้องการง่าย เก็บได้พอสมควร และแลกต่อได้สะดวก เงินจึงไม่จำเป็นต้องเป็นธนบัตรเสมอไป ถ้าคนในระบบยอมรับของชิ้นเดียวกันเป็นตัวกลาง

นมกล่องน่าสนใจตรงที่ราคาในร้านค่อนข้างมองเห็นได้ เป็นของบริโภคจริง และคนรับไปสามารถกินเองหรือแลกต่อ การพูดว่าเป็นสกุลเงินจึงควรเข้าใจในความหมายของการแลกเปลี่ยนแบบไม่เป็นทางการ ไม่ใช่ว่ามีอัตราแลกเปลี่ยนตายตัวทั่วประเทศ เรือนจำแต่ละแห่ง แต่ละแดน และแต่ละยุคมีสภาพต่างกันมาก

พอทรัพยากรไม่เท่ากัน ลำดับชั้นก็เกิดง่าย

อีกคำที่พบในเรื่องเล่าวัฒนธรรมคนคุกคือ บ้าน หมายถึงการเกาะกลุ่มหรือมีเครือข่ายพึ่งพากัน ไม่ใช่โครงสร้างราชการ บางกลุ่มอาจรวมกันเพราะมาจากพื้นที่เดียวกัน รู้จักกันมาก่อน หรือช่วยกันเรื่องชีวิตประจำวัน เมื่ออยู่ในพื้นที่ที่ความเป็นส่วนตัวน้อยและทรัพยากรถูกควบคุม การมีคนรู้จักย่อมให้ทั้งความอุ่นใจและอำนาจต่อรองบางอย่าง

ส่วนคำว่า สมเด็จ เป็นคำสแลงที่ปรากฏในคำบอกเล่าของอดีตผู้ต้องขัง ใช้เรียกผู้ต้องขังที่มีฐานะ มีของ มีเครือข่าย หรือมีคนคอยช่วยเหลือจนความเป็นอยู่ดีกว่าคนทั่วไป แต่ต้องแยกให้ชัดว่าคำนี้ไม่ใช่ตำแหน่งทางการของกรมราชทัณฑ์ และไม่ได้หมายความว่าทุกเรือนจำมีระบบเดียวกัน กรมราชทัณฑ์เคยชี้แจงว่าไม่มีระบบสมเด็จเป็นโครงสร้างที่ได้รับการยอมรับ และมีมาตรการสลายกลุ่มอิทธิพลรวมถึงตรวจค้นสิ่งของต้องห้ามอยู่เป็นระยะ

ประเด็นที่น่าสนใจกว่าชื่อเรียกคือกลไกข้างหลัง ถ้าคนหนึ่งเข้าถึงอาหาร ของใช้ หรือทรัพยากรได้มากกว่า ความสัมพันธ์รอบตัวก็เปลี่ยนทันที คนที่มีของสามารถช่วยคนอื่นได้ ส่วนคนที่ขาดของก็มีแรงจูงใจเข้าหาคนที่มีทรัพยากร นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมความเหลื่อมล้ำเล็กๆ ในพื้นที่ปิดสามารถขยายกลายเป็นสถานะทางสังคมได้เร็ว

ของหนึ่งชิ้นอาจมีสองมูลค่า

ราคาในร้านคือราคาที่กำหนดตามระบบ แต่มูลค่าตอนแลกกันขึ้นอยู่กับความต้องการและความขาดแคลน สมมติของกินชนิดหนึ่งเหลือน้อยแต่คนต้องการเยอะ มูลค่าในการแลกก็สามารถเปลี่ยนไปจากราคาปกติ เรื่องนี้ไม่ต่างจากตลาดทั่วไป เพียงแต่ในเรือนจำทางเลือกมีน้อยกว่า จึงมองเห็นแรงของอุปสงค์และอุปทานได้ชัดมาก

• ของที่คนจำนวนมากต้องใช้ มีโอกาสถูกยอมรับเป็นตัวกลางง่าย

• ของที่เก็บและส่งต่อสะดวก เหมาะกับการแลกเปลี่ยน

• ของที่หายากเป็นบางช่วง มูลค่าอาจเปลี่ยนอย่างรวดเร็ว

• คนที่เข้าถึงทรัพยากรมาก ย่อมมีอำนาจต่อรองมากตามไปด้วย

แต่การแลกเปลี่ยนไม่เป็นทางการก็มีด้านเสี่ยง เพราะถ้าเริ่มมีหนี้ การบังคับ การเอาเปรียบ หรือผลประโยชน์ที่พ่วงกับอิทธิพล มันจะไม่ใช่แค่เรื่องแบ่งกาแฟหรือนมกันอีกต่อไป ระบบเรือนจำจึงต้องควบคุมเงินฝาก การซื้อสินค้า สิ่งของต้องห้าม และการรวมกลุ่มที่อาจสร้างอำนาจเหนือผู้ต้องขังคนอื่น

กำแพงกั้นเงินสดได้ แต่กั้นการแลกเปลี่ยนของมนุษย์ไม่ได้ทั้งหมด

เรื่องสกุลเงินในคุกจึงน่าสนใจเกินกว่าจะมองเป็นแค่เรื่องแปลกหลังกำแพง เพราะมันสะท้อนหลักง่ายๆ ว่า เมื่อคนต้องใช้ชีวิตร่วมกันและทรัพยากรมีจำกัด ตลาดขนาดย่อมสามารถเกิดขึ้นเอง สิ่งที่เปลี่ยนมีแค่ว่าอะไรถูกยอมรับเป็นตัวกลาง ใครเข้าถึงมันได้มากกว่า และกติกาทางการควบคุมพื้นที่นั้นได้แค่ไหน

ส่วนเรื่องคนใหญ่ คนมีบ้าน หรือสมเด็จ ต้องแยกชั้นข้อมูลไว้ตลอด บางส่วนเป็นประสบการณ์จากช่วงเวลาและเรือนจำเฉพาะแห่ง บางส่วนเป็นศัพท์ในวัฒนธรรมผู้ต้องขัง และบางส่วนก็มีคำชี้แจงจากทางการที่ไม่ตรงกับคำบอกเล่า การเหมารวมว่าคุกไทยทุกแห่งทำงานเหมือนกันจึงไม่แม่น แต่สิ่งหนึ่งที่เห็นภาพชัดคือ เมื่อเสรีภาพและทางเลือกถูกจำกัด คุณค่าของของธรรมดากับเครือข่ายคนรอบตัวจะเปลี่ยนไปทันที นมหนึ่งกล่องจึงอาจไม่ได้เป็นแค่เครื่องดื่ม แต่อาจกลายเป็นตัวกลางของการแลกเปลี่ยน ความสัมพันธ์ และสถานะในสังคมปิดได้ซะงั้น