อีเลียดกับโอดิสซีย์ มหากาพย์กรีกสองเรื่องที่ต่อกันแต่เล่าคนละบาดแผลของสงคราม

สงครามกรุงทรอยที่คุ้นกัน จริงๆ ไม่ได้อยู่ครบในอีเลียด

จุดนี้ชวนสับสนมาก เพราะพอพูดถึง อีเลียด หลายคนจะนึกถึงเฮเลน ปารีส อคิลลีส ม้าไม้ และกรุงทรอยล่มเป็นชุดเดียวกัน แต่ตัวมหากาพย์อีเลียดไม่ได้เล่าสงครามตั้งแต่เริ่มจนจบเลย เรื่องจับช่วงเวลาสั้นๆ ในปีท้ายๆ ของสงคราม และหัวใจแท้ๆ คือ ความโกรธของอคิลลีส

ชนวนสำคัญเกิดจากความขัดแย้งระหว่างอคิลลีสกับอากาเมมนอน ผู้นำฝ่ายกรีก เมื่ออากาเมมนอนยึดบริเซอิส หญิงเชลยที่เป็นรางวัลเกียรติยศของอคิลลีสไป อคิลลีสจึงถอนตัวจากการรบ เรื่องที่ดูเหมือนการทะเลาะเรื่องคนคนหนึ่งจึงใหญ่กว่านั้นมาก เพราะสังคมนักรบในเรื่องผูก เกียรติ สถานะ และศักดิ์ศรี เข้าด้วยกันแน่นมาก การถูกริบรางวัลจึงเท่ากับถูกลดคุณค่าต่อหน้าคนทั้งกองทัพ

แล้วม้าไม้กรุงทรอยอยู่ไหน?

คำตอบที่หลายคนคาดไม่ถึงคือ อีเลียดจบก่อนเหตุการณ์ม้าไม้ เสียอีก ตอนท้ายอคิลลีสสังหารเฮกเตอร์ นักรบคนสำคัญของทรอย แต่เมื่อกษัตริย์ไพรแอมผู้เป็นพ่อของเฮกเตอร์เข้ามาขอศพลูกคืน อคิลลีสก็ยอมคืนให้ เรื่องปิดลงที่พิธีศพของเฮกเตอร์ ไม่ใช่ภาพกรุงทรอยถูกเผา

นี่แหละเสน่ห์แปลกๆ ของอีเลียด มันไม่ได้สนใจแค่ว่าใครชนะสงคราม แต่พาคนฟังไปดูว่า ความแค้นทำอะไรกับมนุษย์ และคนที่โกรธจนแทบไม่เหลือความปรานีจะกลับมาเห็นความทุกข์ของศัตรูได้ยังไง ฉากไพรแอมขอศพลูกจึงหนักมากในเชิงอารมณ์ เพราะคนสองคนที่อยู่คนละฝ่ายกลับเข้าใจกันผ่านความสูญเสีย

จาก “ความโกรธ” สู่ “การกลับบ้าน”

พอเข้าสู่ โอดิสซีย์ บรรยากาศเปลี่ยนทันที สงครามทรอยจบแล้ว แต่สำหรับโอดิสเซียส ชีวิตยังไม่กลับเป็นปกติ เขาใช้เวลาถึงสิบปีเดินทางกลับอิธากา หลังจากสงครามที่กินเวลาตามตำนานอีกสิบปี นั่นหมายความว่าคนคนหนึ่งหายจากบ้านไปประมาณยี่สิบปี

ที่อิธากา เพเนโลพีภรรยาของโอดิสเซียสต้องรับมือกับเหล่าชายที่เข้ามาเกี้ยวพาราสีและหวังยึดตำแหน่งของเจ้าบ้าน ส่วนเทเลมาคัส ลูกชายที่โตขึ้นโดยแทบไม่มีพ่ออยู่ด้วย ต้องออกตามหาข่าวว่าพ่อยังมีชีวิตหรือไม่

ส่วนโอดิสเซียสเจอสารพัดเรื่อง ตั้งแต่ยักษ์ตาเดียว โพลีฟีมัส แม่มดเซอร์ซี เสียงเพลงไซเรน สัตว์ประหลาดสกิลลากับกระแสน้ำคาริบดิส ไปจนถึงการลงไปยังแดนคนตาย หลายตอนฟังเหมือนนิยายผจญภัยแฟนตาซี แต่แกนของเรื่องกลับธรรมดามากอย่างประหลาด คือคนที่อยาก กลับบ้าน

อคิลลีสเก่งด้วยพลัง โอดิสเซียสเก่งด้วยสมอง

ถ้าจับสองมหากาพย์มาวางคู่กันจะเห็นความต่างชัด อคิลลีสเป็นภาพของนักรบที่เกือบไม่มีใครสู้ได้ ชื่อเสียงในสนามรบคือสิ่งที่ทำให้เขาเป็นอมตะในความทรงจำ ส่วนโอดิสเซียสเด่นที่ มtis หรือปัญญาแบบพลิกแพลง รอดด้วยการอ่านสถานการณ์ โกหกเมื่อจำเป็น วางแผน และควบคุมตัวเองให้ถูกจังหวะ

ตอนกลับถึงอิธากา เขาไม่ได้เดินเข้าวังพร้อมประกาศชื่อ แต่ปลอมตัวเป็นขอทานเพื่อสำรวจว่าใครยังภักดี ใครทรยศ แล้วค่อยเปิดเผยตัวตนในเวลาที่ได้เปรียบ ความเป็นวีรบุรุษของโอดิสซีย์จึงไม่เหมือนอีเลียดเลย คนหนึ่งเด่นด้วยกำลังและเกียรติในสงคราม อีกคนเด่นด้วยความอดทน ไหวพริบ และความสามารถในการเอาตัวรอดหลังสงครามจบไปแล้ว

อีกเรื่องที่ซ่อนอยู่ตลอดคือ “การต้อนรับแขก” ชาวกรีกโบราณให้ความสำคัญกับธรรมเนียมที่เรียกว่า xenia หรือความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าบ้านกับแขก ใครต้อนรับคนแปลกหน้าดีมักถูกวางไว้ด้านบวก ใครละเมิดกติกานี้มักนำหายนะมาให้ตัวเอง เหล่าผู้มาสู่ขอเพเนโลพีก็ไม่ได้ผิดเพียงเพราะอยากแต่งงาน แต่ยังอาศัยบ้านคนอื่น กินทรัพย์เจ้าของบ้าน และไม่ยอมจากไป จึงเป็นการละเมิดระเบียบทางสังคมอย่างรุนแรงในโลกของเรื่อง

แล้วโฮเมอร์มีตัวตนจริงหรือเปล่า?

ตรงนี้ไม่มีคำตอบง่ายๆ ตามประเพณี อีเลียดและโอดิสซีย์ถูกยกให้เป็นผลงานของ โฮเมอร์ แต่ชีวิตของโฮเมอร์แทบไม่มีข้อมูลร่วมสมัยที่ตรวจสอบได้ นักวิชาการจึงถกเถียงกันมานานว่าบทกวีทั้งสองเกิดจากกวีคนเดียวจริงหรือเป็นผลจากประเพณีการขับร้องที่ค่อยๆ สะสมและปรับเปลี่ยนผ่านกวีหลายรุ่น

สิ่งที่ค่อนข้างชัดคือมหากาพย์เหล่านี้มีรากจาก วัฒนธรรมมุขปาฐะ ก่อนถูกทำให้เป็นข้อความอย่างที่รู้จักในเวลาต่อมา รูปแบบวลีซ้ำๆ และสูตรการบรรยายหลายอย่างช่วยให้นักขับลำนำสามารถแต่งและจดจำเรื่องยาวมหาศาลได้ การกำหนดปีที่แต่งแน่นอนจึงยาก โดยทั่วไปมักวางกระบวนการก่อรูปของมหากาพย์ไว้ในช่วงกรีกโบราณตอนต้น หลายศตวรรษหลังยุคสำริดที่อาจเป็นฉากหลังทางประวัติศาสตร์ของตำนานสงครามทรอย

• อีเลียด ไม่ใช่เรื่องสงครามทรอยทั้งหมด แต่เน้นความโกรธ เกียรติ ความตาย และความสูญเสียของอคิลลีส

• โอดิสซีย์ เล่าผลพวงหลังสงคราม ผ่านการเดินทางกลับบ้านของโอดิสเซียส

• ม้าไม้ ไม่ได้เป็นฉากไคลแมกซ์ในอีเลียด เรื่องนี้กระจายอยู่ในขนบตำนานสงครามทรอย และมีการกล่าวถึงในโอดิสซีย์ด้วย

• สงครามทรอยในฐานะเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ยังเป็นเรื่องที่ต้องแยกระหว่างหลักฐานโบราณคดีกับรายละเอียดเชิงตำนาน ไม่ควรอ่านมหากาพย์เป็นบันทึกสงครามตรงๆ

พออ่านสองเรื่องติดกัน ภาพของวีรบุรุษกรีกเลยเปลี่ยนไปแบบน่าสนใจมาก อีเลียดถามว่าคนยอมแลกอะไรเพื่อชื่อเสียง ส่วนโอดิสซีย์เหมือนถามต่อว่า เมื่อรอดจากสงครามมาแล้ว จะกลับไปเป็นคนเดิมที่บ้านได้จริงหรือไม่ และนั่นอาจเป็นเหตุผลที่เรื่องอายุเกือบสามพันปียังถูกหยิบมาเล่าใหม่ซ้ำแล้วซ้ำอีก