กลิ่นเหงื่อกับแรงดึงดูด ทำไมบางคนไม่ใช่สเปก แต่กลับรู้สึกมีเคมีด้วยอย่างประหลาด

เรื่องนี้ต้องแก้ความเข้าใจเรื่องฟีโรโมนก่อนนิดหนึ่ง

เวลารู้สึกว่าใครบางคนมีกลิ่นตัวที่ชวนเข้าใกล้ ทั้งที่หน้าตาไม่ได้ตรงกับสเปก หลายคนจะสรุปทันทีว่าเป็นเพราะฟีโรโมน แต่ในทางวิทยาศาสตร์ยังไม่มีสารชนิดใดที่ได้รับการยืนยันชัดเจนว่าเป็นฟีโรโมนทางเพศของมนุษย์แบบเดียวกับที่พบในสัตว์บางชนิดนะ สารที่เคยถูกเสนอชื่อ เช่น แอนโดรสตาไดอีโนน ถูกทดลองมานานหลายปี แต่ผลการศึกษายังไม่สม่ำเสมอจนใช้คำว่าเป็นฟีโรโมนมนุษย์แบบฟันธงไม่ได้

แต่ประเด็นสนุกอยู่ตรงนี้ ถึงฟีโรโมนมนุษย์ยังไม่ชัด กลิ่นร่างกายกลับส่งข้อมูลทางชีวภาพได้จริงบางส่วน

กลิ่นที่เรียกกันว่ากลิ่นเหงื่อไม่ได้มาจากเหงื่อล้วนๆ ด้วยซ้ำ สารคัดหลั่งจากต่อมบริเวณรักแร้ตอนออกมาใหม่แทบไม่มีกลิ่น สิ่งที่ทำให้เกิดกลิ่นคือจุลินทรีย์บนผิวหนังนำสารเหล่านั้นไปเปลี่ยนเป็นโมเลกุลระเหยขนาดเล็ก เพราะแต่ละคนมีองค์ประกอบของสารคัดหลั่งและชุมชนจุลินทรีย์บนผิวไม่เหมือนกัน กลิ่นประจำตัวจึงมีรายละเอียดเฉพาะมาก คล้ายลายเซ็นทางเคมีแบบหนึ่ง

จมูกไม่ได้แค่ดมกลิ่น แต่มันช่วยประเมินคนตรงหน้า

ระบบรับกลิ่นเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับสมองส่วนที่เกี่ยวกับอารมณ์ ความทรงจำ และการประเมินคุณค่าของสิ่งที่กำลังรับรู้ จึงเกิดปรากฏการณ์แปลกๆ ได้ เช่น คนหนึ่งหน้าตาธรรมดามากในสายตา แต่พออยู่ใกล้แล้วกลิ่นผิว กลิ่นผม หรือกลิ่นบริเวณคอกลับให้ความรู้สึกสบาย ดึงดูด หรืออยากเข้าใกล้โดยอธิบายเหตุผลไม่ค่อยถูก ในอีกทาง กลิ่นบางแบบทำให้ความรู้สึกดีต่อหน้าตาลดลงได้เหมือนกัน

แล้วเรื่องยีนเลือกคู่จากกลิ่นล่ะ?

มีสมมติฐานดังมานานเกี่ยวกับกลุ่มยีนที่ควบคุมการนำเสนอแอนติเจนของระบบภูมิคุ้มกัน หรือที่มักเรียกย่อๆ ว่าเอ็มเอชซีและเอชแอลเอ งานทดลองบางชุดพบว่ากลิ่นร่างกายอาจสัมพันธ์กับความแตกต่างทางพันธุกรรมกลุ่มนี้ จนเกิดแนวคิดว่ามนุษย์อาจชอบกลิ่นของคนที่มียีนภูมิคุ้มกันแตกต่างจากตัวเอง เพราะในเชิงวิวัฒนาการอาจเพิ่มความหลากหลายของระบบภูมิคุ้มกันในลูกหลาน

ฟังดูเหมือนธรรมชาติติดตั้งเครื่องสแกนคู่ครองไว้ในจมูก แต่หลักฐานจริงไม่ได้สวยขนาดนั้น งานทบทวนพบผลที่หลากหลาย บางการทดลองเจอความสัมพันธ์ บางการทดลองไม่เจอ และการศึกษาที่ควบคุมตัวแปรอย่างเข้มงวดบางงานก็ไม่พบว่าคนจะชอบกลิ่นของผู้ที่มียีนภูมิคุ้มกันแตกต่างกันเสมอ ดังนั้นประโยคประเภท ได้กลิ่นแล้วร่างกายรู้ทันทีว่าใครเหมาะมีลูกด้วย ยังไกลเกินหลักฐานที่มีอยู่มาก

สิ่งที่มีข้อมูลน่าสนใจกว่าคือกลิ่นร่างกายสามารถเปลี่ยนตามสภาวะทางอารมณ์และสรีรวิทยา งานทดลองเกี่ยวกับสัญญาณเคมีจากเหงื่อพบว่าเหงื่อที่เก็บในช่วงความกลัว ความเครียด หรือสภาวะอารมณ์บางอย่างสามารถทำให้ผู้รับกลิ่นเกิดการตอบสนองแตกต่างจากกลิ่นควบคุม แม้เจ้าตัวจะบอกไม่ได้อย่างชัดเจนว่าดมอะไรอยู่ มีงานทดลองด้านความเร้าอารมณ์ทางเพศพบสัญญาณคล้ายกัน แต่ยังเป็นพื้นที่วิจัยที่ต้องทำซ้ำและหากลไกทางเคมีให้ชัดอีกมาก

ทำไมบางคนถึงหอมสำหรับคนหนึ่ง แต่เหม็นสำหรับอีกคน?

• ตัวรับกลิ่นของแต่ละคนไม่เหมือนกันทั้งหมด ความแตกต่างทางพันธุกรรมของระบบรับกลิ่นทำให้โมเลกุลเดียวกันถูกสัมผัสไม่เท่ากัน บางกลิ่นแรงสำหรับคนหนึ่ง แต่อีกคนแทบไม่รู้สึก

• สมองเอาความทรงจำมาปรุงกลิ่นด้วย กลิ่นที่คล้ายคนรักเก่า บ้านในวัยเด็ก หรือช่วงเวลาที่มีความสุข สามารถเพิ่มความรู้สึกคุ้นเคยและปลอดภัยได้โดยไม่ต้องคิดเป็นคำ

• กลิ่นจริงเป็นส่วนผสมมหาศาล จุลินทรีย์บนผิว อาหาร ฮอร์โมน ผลิตภัณฑ์อาบน้ำ เสื้อผ้า น้ำหอม และสภาพแวดล้อมล้วนผสมกัน จึงไม่มีสูตรกลิ่นดึงดูดที่ใช้ได้กับทุกคน

• สมองรวมกลิ่นกับข้อมูลช่องทางอื่นพร้อมกัน น้ำเสียง การสบตา ระยะห่าง บุคลิก ความคุ้นเคย และหน้าตาถูกประเมินไปพร้อมกัน กลิ่นจึงอาจดันคะแนนความน่าดึงดูดขึ้นได้ แม้ภาพที่เห็นจะไม่ตรงกับสเปกเดิม

ตรงนี้แหละที่ทำให้คำว่าไม่ใช่สเปกแต่มีเคมีด้วยเกิดขึ้นได้จริง สเปกที่พูดออกมาเป็นคำมักเน้นข้อมูลที่รู้ตัว เช่น รูปร่าง หน้าตา ทรงผม หรือบุคลิก แต่ระบบประสาทรับข้อมูลอีกกองหนึ่งโดยไม่จำเป็นต้องผ่านรายการคุณสมบัติที่ตั้งไว้ก่อน

และกลิ่นที่ดึงดูดไม่ได้แปลว่าต้องเป็นกลิ่นเหงื่อแรงๆ การปล่อยตัวไม่อาบน้ำเพื่อหวังเพิ่มฟีโรโมนจึงไม่มีหลักฐานรองรับ กลิ่นตัวรุนแรงจากการสะสมของเหงื่อและแบคทีเรียต่างจากกลิ่นผิวตามธรรมชาติที่ยังรับรู้ได้หลังดูแลความสะอาดตามปกติ บางครั้งสิ่งที่ชอบอาจเป็นกลิ่นผิวอ่อนๆ ซึ่งผสมกับแชมพู สบู่ น้ำยาซักผ้า หรือน้ำหอมจนกลายเป็นกลิ่นเฉพาะของคนนั้นไปแล้ว

เพราะงั้นเวลาเจอคนที่มองครั้งแรกแล้วเฉยมาก แต่พอเดินผ่านใกล้ๆ กลับรู้สึกสะดุดแบบไม่มีเหตุผล ภาพที่เกิดขึ้นอาจไม่ใช่เวทมนตร์จากฟีโรโมนตัวเดียว แต่น่าจะเป็นผลรวมของโมเลกุลกลิ่นหลายชนิด ระบบรับกลิ่น ความทรงจำ ประสบการณ์เดิม และสมองที่กำลังประเมินแรงดึงดูดหลายช่องทางพร้อมกันโดยเจ้าตัวไม่ทันรู้ตัวเสียด้วยซ้ำ