คืน 20 กรกฎาคม 1944 แผนวัลคีรีเกือบโค่นฮิตเลอร์และเปลี่ยนชะตาเยอรมนีทั้งประเทศ

20 กรกฎาคม 1944 วันที่ระเบิดหนึ่งใบเกือบเปลี่ยนรัฐบาลเยอรมนี

ตอนเที่ยงวันนั้น พันเอกเคลาส์ เชงก์ กราฟ ฟอน ชเตาฟ์เฟินแบร์ก เดินเข้าไปในศูนย์บัญชาการของอดอล์ฟ ฮิตเลอร์ที่ปรัสเซียตะวันออก พร้อมกระเป๋าเอกสารซึ่งซ่อนวัตถุระเบิดไว้ เป้าหมายไม่ได้จบแค่การสังหารผู้นำเผด็จการ แต่เป็นการยึดกลไกรัฐทั้งระบบภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังการระเบิด

แผนวัลคีรีเดิมไม่ใช่แผนรัฐประหาร

จุดที่น่าสนใจมากคือชื่อ “ปฏิบัติการวัลคีรี” มีอยู่ก่อนแล้ว เดิมเป็นแผนฉุกเฉินของกองทัพสำรองสำหรับรับมือความไม่สงบภายในประเทศ รวมถึงเหตุจลาจลที่อาจเกิดขึ้นในช่วงสงคราม กลุ่มนายทหารต่อต้านนาซีจึงเอาโครงสร้างคำสั่งนี้มาดัดแปลงเสียใหม่ ให้หน่วยทหารทั่วเยอรมนีเชื่อว่ากำลังเกิดเหตุฉุกเฉินจากฝ่ายเอสเอสและกลุ่มผู้นำนาซี แล้วใช้คำสั่งที่ดูถูกต้องตามสายบังคับบัญชาเข้ายึดสถานที่สำคัญ ปลดอาวุธเอสเอส จับผู้นำนาซี และเปิดทางตั้งรัฐบาลใหม่

นี่ทำให้แผนไม่ได้พึ่งระเบิดอย่างเดียว ต่อให้ฮิตเลอร์เสียชีวิต ถ้าโทรเลขออกช้า หน่วยทหารลังเล หรือสถานีสื่อสารยังอยู่ในมือฝ่ายนาซี รัฐประหารก็พังได้เหมือนกัน และนั่นคือสิ่งที่เกิดขึ้นจริงในเวลาต่อมา

ชเตาฟ์เฟินแบร์กเองอยู่ในสภาพร่างกายที่ไม่เอื้อเลย หลังบาดเจ็บหนักจากการโจมตีทางอากาศในแอฟริกาเหนือปี 1943 เขาสูญเสียมือขวา นิ้วก้อยกับนิ้วนางของมือซ้าย และตาซ้าย แต่ตำแหน่งงานใหม่ทำให้มีโอกาสเข้าใกล้ฮิตเลอร์ในการประชุมทางทหาร จึงกลายเป็นทั้งคนวางระเบิดและหนึ่งในคนสำคัญที่ต้องกลับไปขับเคลื่อนรัฐประหารที่เบอร์ลิน

จุดเปลี่ยนเกิดใต้โต๊ะประชุม

วันที่ 20 กรกฎาคม ชเตาฟ์เฟินแบร์กนำระเบิดสองชุดเข้าไป แต่มีเวลาจุดชนวนได้เพียงชุดเดียว กระเป๋าถูกวางใต้โต๊ะใกล้ฮิตเลอร์ ก่อนชเตาฟ์เฟินแบร์กออกจากห้องโดยอาศัยข้ออ้างเรื่องการติดต่อทางโทรศัพท์ หลังจากนั้นกระเป๋าถูกขยับไปอยู่ด้านหลังส่วนรองรับหนาของโต๊ะ แรงระเบิดจึงไม่ส่งผลต่อฮิตเลอร์เต็มที่ ฮิตเลอร์รอดชีวิต และข่าวสำคัญที่สุดของวันนั้นกลับเดินทางถึงฝ่ายสมคบคิดอย่างสับสน

ปัญหาใหญ่ไม่ใช่แค่ระเบิดพลาด แต่คือทุกคนต้องตัดสินใจบนข้อมูลที่ไม่ตรงกัน

ชเตาฟ์เฟินแบร์กออกจากศูนย์บัญชาการโดยเชื่อว่าฮิตเลอร์ไม่น่ารอด แล้วบินกลับเบอร์ลิน แต่ฝ่ายอื่นเริ่มได้รับข่าวว่าฮิตเลอร์ยังมีชีวิต คำสั่งวัลคีรีจึงออกล่าช้า หลายหน่วยได้รับทั้งคำสั่งจากฝ่ายรัฐประหารและคำสั่งโต้กลับจากศูนย์บัญชาการของฮิตเลอร์แทบพร้อมกัน ความลังเลไม่กี่สิบนาทีในระบบทหารที่ยึดสายบังคับบัญชาเข้มงวด กลายเป็นความเสียหายระดับชี้เป็นชี้ตาย

ในเบอร์ลิน ทหารบางส่วนเริ่มเคลื่อนกำลังเข้าพื้นที่รัฐบาลแล้ว ส่วนที่ปารีส ฝ่ายสมคบคิดทำให้กำลังของเกสตาโปและเอสเอสหมดอำนาจควบคุมชั่วคราวหลายชั่วโมง แต่ภาพรวมไม่เดินพร้อมกัน ฝ่ายรัฐประหารก็ไม่ได้ยึดสถานีวิทยุสำเร็จ จึงไม่มีช่องทางประกาศกับประชาชนเพื่อสร้างความชอบธรรมให้รัฐบาลใหม่ เมื่อข่าวการรอดชีวิตของฮิตเลอร์แพร่ชัดขึ้น นายทหารที่ยังลังเลก็ทยอยถอยออกจากแผน

คนลงมือไม่ได้มีอุดมการณ์แบบเดียวกัน

เรื่องนี้มักถูกเล่าง่ายๆ ว่าเป็น “ฝ่ายดีพยายามหยุดฮิตเลอร์” แต่ประวัติศาสตร์จริงซับซ้อนกว่านั้น กลุ่มผู้สมคบคิดมีทั้งนายทหาร ข้าราชการ นักการเมืองอนุรักษนิยม และชนชั้นสูงจำนวนมาก หลายคนต่อต้านอาชญากรรมของนาซีจริง ขณะที่บางคนกังวลว่าเยอรมนีกำลังถูกฮิตเลอร์พาไปสู่ความพ่ายแพ้ย่อยยับ บางคนในเครือข่ายก็เคยมีส่วนร่วมกับโครงสร้างสงครามและการกดขี่ของระบอบนาซีมาก่อนด้วย เพราะฉะนั้นการมองทุกคนเป็นวีรบุรุษไร้ตำหนิจะทำให้ภาพประวัติศาสตร์แบนเกินไป

เป้าหมายหลังรัฐประหารคือจัดตั้งรัฐบาลใหม่ โดยวางตัวคาร์ล เกิร์เดเลอร์เป็นนายกรัฐมนตรีและลุดวิก เบ็คเป็นประมุขแห่งรัฐ จากนั้นหวังเปิดการเจรจายุติสงครามด้วยเงื่อนไขที่ดีกว่าสำหรับเยอรมนี แผนจึงเป็นทั้งการต่อต้านเผด็จการและความพยายามกู้สถานการณ์ของประเทศในช่วงที่แนวรบกำลังถดถอยอย่างหนัก

• ประมาณบ่ายสี่โมง คำสั่งวัลคีรีเริ่มถูกผลักออกจากเบอร์ลิน

• ช่วงค่ำ ข่าวว่าฮิตเลอร์รอดชีวิตทำให้หน่วยต่างๆ เปลี่ยนข้างหรือหยุดปฏิบัติการ

• ก่อนเที่ยงคืน ศูนย์กลางรัฐประหารที่อาคารเบนด์เลอร์บล็อกถูกควบคุมกลับคืน

ชเตาฟ์เฟินแบร์ก ฟรีดริช ออลบริชท์ อัลเบรชท์ เมิร์ตซ์ ฟอน เควียร์นไฮม์ และเวอร์เนอร์ ฟอน แฮฟเทิน ถูกยิงเป้าในคืนเดียวกัน ส่วนลุดวิก เบ็คเสียชีวิตที่เบนด์เลอร์บล็อกหลังความพยายามปลิดชีวิตตนเองไม่สำเร็จในทันที

หลังจากนั้นการกวาดล้างขยายวงอย่างรุนแรง ผู้ต้องสงสัยหลายพันคนถูกจับ และมีผู้ถูกประหารจำนวนมาก บางคนเกี่ยวข้องโดยตรง บางคนถูกลากเข้าคดีเพียงเพราะสายสัมพันธ์หรือข้อกล่าวหา การพิจารณาคดีจำนวนหนึ่งกลายเป็นเวทีประจานฝ่ายต่อต้านต่อหน้าศาลประชาชนของนาซี

อีกจุดที่บอกว่าแผนไปไกลกว่ากรุงเบอร์ลิน: ที่ปารีส ฝ่ายสมคบคิดทำให้เกสตาโปและเอสเอสหมดอำนาจควบคุมชั่วคราวได้หลายชั่วโมง แต่เมื่อคำสั่งจากศูนย์บัญชาการฝั่งฮิตเลอร์ไหลเข้ามาพร้อมข่าวว่าเขายังมีชีวิต โครงสร้างที่เพิ่งถูกยึดก็พลิกกลับแทบจะในคืนเดียว