เส้นทางของเอลิซาเบธที่ 1 จากเจ้าหญิงถูกลดสถานะ สู่ราชินีท่ามกลางศึกอำนาจและศาสนา

เอลิซาเบธเกือบไม่ได้เป็นราชินีตั้งแต่แรก

ถ้ามองย้อนกลับไป เส้นทางของเอลิซาเบธที่ 1 ไม่ได้เหมือนเจ้าหญิงที่เกิดมาแล้วทุกคนรู้ว่าจะได้ครองบัลลังก์ ตรงกันข้าม ช่วงหนึ่งสถานะของเอลิซาเบธแทบหลุดออกจากสายสืบราชบัลลังก์ไปแล้วด้วยซ้ำ เพราะหลังพระเจ้าเฮนรีที่ 8 ยกเลิกการสมรสกับแคเธอรีนแห่งอารากอน พระธิดาแมรีถูกประกาศว่าเป็นบุตรนอกกฎหมาย ต่อมาเมื่อแอนน์ โบลีน พระมารดาของเอลิซาเบธถูกประหารในปี 1536 เอลิซาเบธก็ถูกลดสถานะลงแบบเดียวกัน

จุดที่ทำให้เรื่องนี้ซับซ้อนคือ ถูกมองว่าไม่ชอบด้วยกฎหมาย ไม่ได้แปลว่าหมดสิทธิ์สืบบัลลังก์ตลอดไป พระเจ้าเฮนรีที่ 8 เปลี่ยนกติกาอีกครั้งด้วยกฎหมายสืบราชสันตติวงศ์ฉบับที่สามในช่วงปี 1543-1544 ให้แมรีและเอลิซาเบธกลับมาอยู่ในลำดับสืบราชบัลลังก์ต่อจากเอ็ดเวิร์ด พระโอรสที่เกิดกับเจน ซีมัวร์ แต่กฎหมายไม่ได้ทำให้สถานะความชอบด้วยกฎหมายของทั้งสองกลับคืนมาเต็มรูปแบบ ความย้อนแย้งตรงนี้สำคัญมาก เพราะบัลลังก์ทิวดอร์ไม่ได้เดินตามสายเลือดอย่างเดียว มันเดินตามกฎหมาย พระประสงค์ของกษัตริย์ และแรงสนับสนุนทางการเมืองพร้อมกัน

พอเอ็ดเวิร์ดที่ 6 ใกล้สวรรคต เกมก็เปลี่ยนอีกรอบ

เอ็ดเวิร์ดเป็นโปรเตสแตนต์และไม่ต้องการให้อังกฤษกลับไปอยู่ใต้ศาสนจักรโรมันคาทอลิก จึงพยายามตัดแมรีและเอลิซาเบธออกจากการสืบราชบัลลังก์ แล้ววางเลดี้เจน เกรย์ไว้เป็นผู้สืบทอด เจนจึงถูกประกาศเป็นราชินีหลังเอ็ดเวิร์ดสวรรคตในเดือนกรกฎาคม 1553 แต่ฐานอำนาจของฝ่ายเจนพังเร็วมาก แมรีระดมผู้สนับสนุนได้จำนวนมากและยึดอำนาจกลับมา เจนครองราชย์ในทางปฏิบัติเพียงช่วงสั้นๆ ราวเก้าวันก่อนถูกปลด

ตรงนี้น่าสนใจ เพราะเอลิซาเบธไม่ได้รีบตั้งตัวเป็นคู่แข่งของแมรี ตอนแมรีเดินทางเข้าสู่ลอนดอน เอลิซาเบธอยู่เคียงข้างในภาพแห่งความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของราชวงศ์ แต่ความสัมพันธ์นั้นอยู่ท่ามกลางปัญหาใหญ่ที่แก้ยากมาก นั่นคือ ศาสนา แมรีเป็นคาทอลิกที่เคร่งศรัทธา ส่วนเอลิซาเบธเติบโตมาในสภาพแวดล้อมโปรเตสแตนต์ เมื่อแมรีพยายามฟื้นนโยบายคาทอลิก กลุ่มต่อต้านจึงมองเอลิซาเบธเป็นศูนย์รวมทางเลือกโดยอัตโนมัติ ต่อให้เอลิซาเบธไม่ได้ประกาศท้าชิงบัลลังก์ ตัวตนของเอลิซาเบธก็มีน้ำหนักทางการเมืองอยู่แล้ว

• ปี 1554 เกิดกบฏของโทมัส ไวแอตต์ ซึ่งต่อต้านนโยบายของแมรีและการอภิเษกกับเจ้าชายฟิลิปแห่งสเปน

• เอลิซาเบธถูกสงสัยว่ามีส่วนเกี่ยวข้อง ถูกควบคุมตัวและส่งเข้าหอคอยแห่งลอนดอน

• หลักฐานที่จะเอาผิดขั้นเด็ดขาดไม่เพียงพอ จึงไม่ได้ถูกประหาร และต่อมาถูกย้ายไปกักบริเวณที่วูดสต็อก

จังหวะนี้คือช่วงอันตรายที่สุดช่วงหนึ่งในชีวิต ถ้ารัฐบาลแมรีพบหลักฐานชัดว่าเอลิซาเบธร่วมวางแผนกบฏ ประวัติศาสตร์อังกฤษอาจเปลี่ยนไปทันที แต่การไม่มีหลักฐานตรงๆ ทำให้การกำจัดผู้สืบทอดที่มีสายเลือดทิวดอร์และมีผู้สนับสนุนจำนวนไม่น้อยกลายเป็นเรื่องเสี่ยงทางการเมืองเช่นกัน

เรื่องที่ตัดสินบัลลังก์จริงๆ กลับเป็นสิ่งที่ไม่มีใครสั่งได้

แมรีต้องการมีทายาทคาทอลิกกับฟิลิป เพราะถ้ามีพระโอรสหรือพระธิดาที่มีชีวิตรอด เอลิซาเบธก็จะถอยห่างจากบัลลังก์ทันที มีช่วงหนึ่งที่ราชสำนักเชื่อว่าแมรีตั้งครรภ์ แต่ท้ายที่สุดไม่มีทายาทเกิดขึ้น การสมรสของแมรีและฟิลิปจึงไม่สามารถสร้างรัชทายาทโดยตรงได้

เมื่อสุขภาพของแมรีทรุดลงในปี 1558 ทางเลือกที่เป็นจริงมากที่สุดจึงกลับมาที่เอลิซาเบธ วันที่ 17 พฤศจิกายน 1558 แมรีสวรรคต และเอลิซาเบธขึ้นครองราชย์เมื่ออายุ 25 ปี จากคนที่เคยถูกลดสถานะ ถูกตัดออกจากสายสืบราชบัลลังก์ และเคยถูกขังในหอคอย กลายเป็นพระมหากษัตริย์อังกฤษในที่สุด

แต่คำว่า “ศึกชิงบัลลังก์” ถ้าจะใช้กับเรื่องนี้ ต้องเข้าใจให้ตรง
มันไม่ใช่สงครามระหว่างแมรีกับเอลิซาเบธแบบยกกองทัพเข้าหากัน สิ่งที่เกิดขึ้นคือการแย่งชิงพื้นที่ทางการเมืองผ่านกฎหมายสืบราชบัลลังก์ ศาสนา การแต่งงาน เครือข่ายขุนนาง ข่าวลือเรื่องกบฏ และคำถามว่าใครมีความชอบธรรมพอจะปกครองประเทศ เอลิซาเบธรอดมาได้ส่วนหนึ่งเพราะรู้ว่าช่วงที่ยังไม่มีอำนาจ สิ่งสำคัญที่สุดไม่ใช่การแสดงตัวว่าอยากได้บัลลังก์ แต่คือการไม่เปิดช่องให้ฝ่ายตรงข้ามมีเหตุผลพอจะกำจัดออกจากเกม

พอขึ้นครองราชย์ เอลิซาเบธจึงไม่ได้รับประเทศที่สงบนิ่ง อังกฤษยังแตกแยกเรื่องศาสนา มีแรงกดดันจากมหาอำนาจคาทอลิกในยุโรป และยังมีปัญหาว่าเอลิซาเบธควรแต่งงานกับใครหรือไม่ ความทรงจำจากสมัยแมรีทำให้เรื่องการแต่งงานไม่ใช่เรื่องส่วนตัวเลย เพราะคู่สมรสของกษัตริย์หญิงอาจดึงประเทศเข้าไปอยู่ในเครือข่ายอำนาจต่างชาติได้

จากตัวสำรองที่เคยถูกจับตา กลายเป็นผู้ครองอังกฤษยาวถึงปี 1603

สิ่งที่ทำให้เส้นทางนี้ชวนติดตามจึงไม่ใช่แค่เอลิซาเบธได้บัลลังก์สำเร็จ แต่คือการที่ตำแหน่งของเอลิซาเบธเปลี่ยนไปตามทุกแรงกระเพื่อมของราชวงศ์ทิวดอร์ ตั้งแต่การหย่าร้างของบิดา การประหารมารดา การเกิดของน้องชาย การเปลี่ยนกฎหมาย การครองราชย์สั้นๆ ของเลดี้เจน เกรย์ ไปจนถึงวิกฤตศาสนาในสมัยแมรี แค่เหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งเปลี่ยนผลลัพธ์นิดเดียว ชื่อเอลิซาเบธที่ 1 อาจไม่เคยปรากฏในฐานะราชินีอังกฤษเลยก็ได้