โอลิเวอร์ ครอมเวลล์ กับ 11 ปี ที่ อังกฤษ ไม่มี กษัตริย์ ก่อน ราชวงศ์ จะ กลับคืน

อังกฤษเคย “ปิดสถาบันกษัตริย์” ไปจริงๆ

ถ้าจำภาพอังกฤษว่าเป็นประเทศที่มีราชวงศ์ต่อเนื่องมาหลายร้อยปี เรื่องช่วงกลางศตวรรษที่ 17 จะหักมุมพอสมควร เพราะระหว่างปี 1649-1660 อังกฤษอยู่ในช่วงที่ไม่มีพระมหากษัตริย์ และจุดเปลี่ยนไม่ได้เกิดจากคนคนเดียวเดินเข้าวังแล้วประกาศยึดอำนาจ แต่เป็นผลสะสมจากความขัดแย้งเรื่องภาษี ศาสนา อำนาจของรัฐสภา กองทัพ และคำถามใหญ่สุดว่า กษัตริย์อยู่เหนือกฎหมายหรือไม่

ชาร์ลส์ที่ 1 ทำไมถึงชนกับรัฐสภาหนักขนาดนั้น

ปัญหาเริ่มก่อนสงครามหลายปี พระเจ้าชาร์ลส์ที่ 1 ขึ้นครองราชย์ในปี 1625 และมีปัญหากับรัฐสภาเรื่องการหาเงินกับขอบเขตพระราชอำนาจ จนช่วงปี 1629-1640 พระองค์ปกครองโดยไม่เรียกรัฐสภานานถึง 11 ปี ช่วงนี้มักเรียกว่า Personal Rule การจัดเก็บเงินแบบ Ship Money ซึ่งเดิมเกี่ยวกับภาระของพื้นที่ชายฝั่ง ถูกขยายไปยังพื้นที่ตอนใน กลายเป็นหนึ่งในชนวนที่ทำให้คนชั้นนำจำนวนหนึ่งมองว่าพระมหากษัตริย์กำลังเก็บเงินโดยข้ามรัฐสภา

ศาสนาก็ปะทุพร้อมกัน ความพยายามเปลี่ยนพิธีกรรมของคริสตจักร โดยเฉพาะในสกอตแลนด์ ทำให้เกิดการต่อต้านและสงคราม Bishops' Wars เมื่อราชสำนักต้องใช้เงินทำสงคราม สุดท้ายก็ต้องเรียกรัฐสภากลับมาในปี 1640 แล้วความขัดแย้งที่หมักมานานก็แทบไม่มีทางถอย

ปี 1642 สงครามกลางเมืองเริ่มขึ้น ฝั่งหนึ่งสนับสนุนกษัตริย์ อีกฝั่งสนับสนุนรัฐสภา ตรงนี้เองที่ชื่อของ โอลิเวอร์ ครอมเวลล์ โผล่ขึ้นมาแรง เขาไม่ใช่แม่ทัพใหญ่ตั้งแต่วันแรก แต่ค่อยๆ สร้างชื่อจากการรบ จนกลายเป็นผู้บัญชาการสำคัญของกองทัพฝ่ายรัฐสภา โดยเฉพาะ New Model Army ซึ่งถูกจัดระบบให้เป็นกองทัพอาชีพมากขึ้น และมีบทบาทชี้ขาดต่อชัยชนะของฝ่ายรัฐสภา

แล้วครอมเวลล์ “โค่นกษัตริย์” จริงไหม

ถ้าจะให้ตรงประวัติศาสตร์ ต้องตอบว่า จริงแค่บางส่วน ครอมเวลล์เป็นแกนนำสำคัญของฝ่ายที่ชนะสงคราม และเป็นหนึ่งใน 59 ผู้ลงนามในหมายประหารชาร์ลส์ที่ 1 แต่การยกเลิกระบอบกษัตริย์เป็นกระบวนการของรัฐสภาที่เหลืออยู่หลังการกวาดสมาชิกออกในเหตุการณ์ Pride's Purge ปลายปี 1648

ชาร์ลส์ที่ 1 ถูกนำขึ้นพิจารณาคดีในเดือนมกราคม 1649 ด้วยข้อหาทรราชและทรยศต่อประเทศ พระองค์ปฏิเสธอำนาจศาล โดยตั้งคำถามว่าศาลมีสิทธิอะไรในการตัดสินพระมหากษัตริย์ คดีจบด้วยโทษประหาร และพระองค์ถูกตัดพระเศียรที่ไวต์ฮอลล์เมื่อวันที่ 30 มกราคม 1649 จากนั้นสภาสามัญยกเลิกทั้งสถาบันกษัตริย์และสภาขุนนาง ก่อนประกาศอังกฤษเป็น Commonwealth หรือรัฐเครือจักรภพ

จุดนี้น่าสนใจตรงที่ ฝ่ายซึ่งต่อสู้กับพระราชอำนาจไม่ได้แปลว่าจะลงเอยด้วยประชาธิปไตยสมัยใหม่ทันที กลับกัน การเมืองหลัง 1649 เต็มไปด้วยแรงดึงระหว่างรัฐสภา กองทัพ กลุ่มศาสนา และกลุ่มเรียกร้องการปฏิรูปที่ไปไกลกว่าผู้นำกองทัพจะยอมรับได้

• 1649 ชาร์ลส์ที่ 1 ถูกประหาร อังกฤษกลายเป็น Commonwealth

• 1649-1651 ครอมเวลล์นำกองทัพทำศึกในไอร์แลนด์และสกอตแลนด์

• 1653 ครอมเวลล์ใช้กำลังยุบ Rump Parliament แล้วต่อมาได้รับตำแหน่ง Lord Protector

• 1657 มีข้อเสนอให้รับตำแหน่งกษัตริย์ แต่ครอมเวลล์ปฏิเสธ

• 1658 ครอมเวลล์เสียชีวิต ริชาร์ด ครอมเวลล์รับตำแหน่งต่อ

• 1660 ชาร์ลส์ที่ 2 กลับมาครองราชย์ เกิดการฟื้นฟูราชวงศ์

จากคนสู้กับพระราชอำนาจ กลายเป็นผู้ปกครองที่มีอำนาจสูง

จุดย้อนแย้งอยู่ตรงปี 1653 ครอมเวลล์ไม่พอใจ Rump Parliament จนพาทหารเข้าไปยุบสภา ต่อมามี Nominated Assembly หรือที่คนชอบเรียก Barebones Parliament ซึ่งสมาชิกไม่ได้มาจากการเลือกตั้งทั่วไป และอยู่ได้ไม่นาน ก่อนจะมีรัฐธรรมนูญลายลักษณ์อักษรชื่อ Instrument of Government กำหนดโครงสร้างใหม่ มี Lord Protector เป็นประมุขฝ่ายบริหารร่วมกับสภาแห่งรัฐ และต้องเรียกรัฐสภาเป็นระยะ

ครอมเวลล์จึงอยู่ในตำแหน่งที่แปลกมาก เขาปฏิเสธคำว่า “กษัตริย์” แต่มีอำนาจและพิธีการบางอย่างคล้ายประมุขแบบราชสำนัก ถึงขั้นมีคนร่วมสมัยและนักประวัติศาสตร์ตั้งคำถามว่า สุดท้ายต่างจากระบอบที่เพิ่งล้มไปแค่ไหน ฝ่ายสนับสนุนมองว่าเขาพยายามสร้างระเบียบหลังสงครามและเปิดพื้นที่ให้โปรเตสแตนต์หลายกลุ่ม ฝ่ายวิจารณ์ชี้ว่ารัฐยังพึ่งกองทัพสูง และรัฐสภาที่ขัดใจผู้นำก็มีโอกาสถูกยุบได้

เรื่องไอร์แลนด์ยิ่งทำให้ภาพของครอมเวลล์แตกเป็นสองขั้ว การรบที่ดร็อกเฮดาและเว็กซ์ฟอร์ดในปี 1649 มีการสังหารจำนวนมาก และยังเป็นบาดแผลทางประวัติศาสตร์ในความทรงจำของชาวไอริช การมองครอมเวลล์เป็นเพียง “วีรบุรุษของรัฐสภา” จึงตัดด้านที่รุนแรงที่สุดของยุคนี้ออกไปเยอะ

ที่น่าคิดคือ ระบอบใหม่ไม่รอดหลังเจ้าตัวจากไปนานนัก ครอมเวลล์เสียชีวิตในเดือนกันยายน 1658 ริชาร์ด ลูกชายขึ้นเป็น Lord Protector แต่คุมทั้งรัฐสภาและกองทัพไม่อยู่ จนลาออกในปี 1659 ประเทศเข้าสู่ความวุ่นวายทางการเมืองอีกครั้ง นายพลจอร์จ มองค์พากองทัพเข้าสู่ลอนดอน เปิดทางให้มีการเลือกตั้งรัฐสภาชุดใหม่ และในปี 1660 ชาร์ลส์ที่ 2 ถูกเชิญกลับมาครองบัลลังก์

ความแค้นหลังการฟื้นฟูราชวงศ์ก็แรงไม่แพ้กัน ผู้ที่เกี่ยวข้องกับการประหารชาร์ลส์ที่ 1 หลายคนถูกดำเนินคดี ส่วนครอมเวลล์เสียชีวิตไปแล้วก็ยังถูกขุดศพขึ้นมาประจานและตัดศีรษะ เหมือนการเมืองอังกฤษกำลังส่งสารว่า สิบเอ็ดปีที่ไม่มีราชวงศ์จบลงแล้ว แต่คำถามเรื่องอำนาจของกษัตริย์ รัฐสภา และกฎหมายยังไม่จบ และอีกไม่ถึงสามทศวรรษ อังกฤษก็ต้องเจอวิกฤตสถาบันกษัตริย์ครั้งใหญ่อีกในเหตุการณ์ Glorious Revolution ปี 1688