พระเทวทัตพลาดตรงไหน เมื่อสมาธิสูง มีฤทธิ์มาก แต่ยังไม่พอให้จิตพ้นจากกิเลส

สมาธิสูง ไม่เท่ากับหลุดพ้น

จุดที่น่าสนใจในเรื่องพระเทวทัตไม่ใช่แค่ว่าเคยมีฤทธิ์แล้วฤทธิ์เสื่อม แต่คือคนที่ฝึกจิตได้สูงมากก็ยังแพ้กิเลสได้ ถ้าการฝึกนั้นยังไม่แตะรากของความอยากเป็นใหญ่ ความหลงตัว และความยึดว่าตัวเองเหนือคนอื่น

มีรายละเอียดหนึ่งที่ควรแยกให้ชัดก่อน คำเล่าว่าได้ “ฌาน 8 อภิญญา 5” เป็นภาษาที่พบเด่นในสายอธิบายเถรวาทชั้นหลัง ส่วนพระวินัยชั้นพระไตรปิฎกบอกชัดว่าพระเทวทัตเคยมีฤทธิ์เหนือมนุษย์ และฤทธิ์นั้นเสื่อมเมื่อความทะยานอยากจะเข้าควบคุมคณะสงฆ์เกิดขึ้น ดังนั้นไม่ควรเอาตัวเลข 8 กับ 5 ไปเหมารวมว่าเป็นถ้อยคำตรงจากพระวินัยทุกตอน

ในศัพท์เถรวาท “สมาบัติ 8” โดยทั่วไปหมายถึงรูปฌาน 4 และอรูปสมาบัติ 4 ส่วนอภิญญา 5 เป็นความรู้หรือความสามารถพิเศษฝ่ายโลกียะ เช่น แสดงฤทธิ์ หูทิพย์ กำหนดรู้ใจผู้อื่น ระลึกชาติ และตาทิพย์ จุดสำคัญคือยังไม่รวมอภิญญาข้อที่หก คือความรู้ที่ทำอาสวะให้สิ้น ซึ่งเกี่ยวกับการหลุดพ้นตรงๆ ตรงนี้ทำให้เรื่องพระเทวทัตคมมาก เพราะ พลังของสมาธิกับการถอนกิเลสไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

พระวินัยเล่าว่าเมื่อเจ้าชายอชาตศัตรูให้ความเคารพและอุปถัมภ์พระเทวทัตอย่างมาก มีทั้งการไปหาเป็นขบวนและถวายอาหารจำนวนมาก พระพุทธเจ้ากลับเตือนภิกษุไม่ให้ริษยาลาภ สักการะ และชื่อเสียงเหล่านั้น เพราะสิ่งที่ดูเหมือนความสำเร็จอาจกลายเป็นเชื้อให้จิตเสียได้ ถ้าคนรับมันด้วยความหลง

แล้วจุดหักก็มาถึง พระเทวทัตขอให้พระพุทธเจ้ามอบการนำคณะสงฆ์ให้ตน เมื่อถูกปฏิเสธ ความไม่พอใจก็รุนแรงขึ้น พระวินัยระบุว่าความคิดอยากเข้าครอบครองสงฆ์สัมพันธ์กับการเสื่อมจากฤทธิ์เหนือมนุษย์ นี่ต่างจากภาพจำที่ว่า “มีฌานแล้วกิเลสต้องหาย” แบบคนละเรื่องเลย สมาธิสามารถกดนิวรณ์ให้สงบชั่วคราวได้ แต่ถ้ายังไม่ได้ทำลายรากโลภ โกรธ หลง พอมีเหตุสะกิดถูกจุด กิเลสก็กลับมาคุมทิศทางชีวิตได้

หลังจากนั้นเรื่องไม่ได้จบแค่ความน้อยใจ มีเหตุพยายามปลงพระชนม์หลายครั้งในพระวินัย ทั้งการใช้คนไปทำร้าย การกลิ้งก้อนหินจากภูเขาจนสะเก็ดหินทำให้พระบาทมีเลือด และการจัดให้ปล่อยช้างนาฬาคิรี ต่อมาพระเทวทัตเสนอข้อปฏิบัติเข้ม 5 ข้อให้บังคับพระทุกรูปตลอดชีวิต เช่น อยู่ป่า ฉันบิณฑบาต ใช้ผ้าบังสุกุล อยู่โคนไม้ และงดปลาเนื้อ พระพุทธเจ้าไม่ทรงทำให้ทั้งหมดเป็นข้อบังคับ แต่เปิดให้เลือกปฏิบัติบางอย่างตามความสมัครใจ

ตรงนี้มีชั้นเชิงที่มักถูกมองข้าม พระเทวทัตไม่ได้ใช้แต่ความรุนแรง แต่ใช้ “ความเคร่ง” เป็นเครื่องสร้างความชอบธรรมด้วย เพราะคนทั่วไปมองความเคร่งแล้วเกิดความศรัทธาได้ง่าย พระวินัยเล่าว่าพระเทวทัตนำเรื่องข้อเสนอเหล่านี้ไปประกาศต่อ และภายหลังแยกทำอุโบสถกับสังฆกรรมต่างหาก มีภิกษุใหม่ชาววัชชี 500 รูปตามไป ก่อนพระสารีบุตรกับพระโมคคัลลานะจะไปชี้แจงจนภิกษุเหล่านั้นกลับมา

แปดอย่างที่ทำให้จิตถูกครอบ

ในพระสูตรที่กล่าวถึงพระเทวทัต มีรายการที่ชวนสะดุดมาก ไม่ได้มีแค่ “ได้ลาภแล้วหลง” แต่มีทั้งได้ลาภและเสื่อมลาภ ได้ยศและเสื่อมยศ ได้สักการะและเสื่อมสักการะ รวมกับความปรารถนาชั่วและมิตรชั่ว นั่นแปลว่าจิตสามารถเสียหลักได้ทั้งตอนขาขึ้นและขาลง บางคนหลงตอนคนชื่นชม บางคนพังตอนถูกลดความสำคัญ ถ้าตัวตนผูกกับสถานะมากเกินไป สองด้านนี้ก็เป็นกับดักชนิดเดียวกัน

• เก่งทางสมาธิ ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยทางศีลธรรม ความสามารถสูงอาจอยู่ร่วมกับความทะยานอยากได้ ถ้ากิเลสยังไม่ถูกถอน

• ชื่อเสียงเป็นตัวเร่ง เมื่อมีผู้ติดตาม การอุปถัมภ์ และอำนาจ ความคิดเล็กๆ ว่าตัวเองควรใหญ่กว่าคนอื่นอาจโตเร็วมาก

• ความเคร่งก็กลายเป็นอัตตาได้ ถ้าปฏิบัติเพื่อยกตนข่มคนอื่น รูปแบบภายนอกอาจดูดี แต่ทิศทางของใจกลับสวนทางกับการลดกิเลส

• ประสบการณ์พิเศษไม่ใช่ใบรับรองความหลุดพ้น ในกรอบเถรวาท จุดชี้ขาดอยู่ที่การสิ้นอาสวะ ไม่ใช่ฤทธิ์หรือสมาบัติที่ทำได้

คำว่า “พังในพริบตา” จึงต้องอ่านให้แม่น สิ่งที่พระวินัยผูกกับความคิดทะยานอยากโดยตรงคือการเสื่อมจากฤทธิ์ ส่วนความขัดแย้ง การทำร้าย และการแตกสงฆ์เกิดตามมาเป็นลำดับ ไม่ใช่ทุกอย่างระเบิดพร้อมกันในเสี้ยววินาที

ถ้าจะเอาเรื่องนี้มาใช้กับชีวิตธรรมดา มาตรวัดที่น่าสนใจกว่า “ทำได้สูงแค่ไหน” คือ หลังเก่งขึ้นแล้วรับคำปฏิเสธได้ไหม พอมีคนยกย่องแล้วใจฟูจนดูถูกคนอื่นหรือเปล่า พอเสียสถานะแล้วความโกรธพุ่งขึ้นแค่ไหน และเมื่อถือว่าตัวเองถูก ยังฟังคำทักท้วงได้อยู่หรือไม่ เพราะถ้าฝึกจนจิตนิ่งมาก แต่พอแตะเรื่องอำนาจแล้วใจร้อนกว่าเดิม ความนิ่งนั้นก็ยังไม่ใช่ปลายทางของการดับกิเลส