หน่วย 731 กับ ประวัติศาสตร์ สงครามชีวภาพ ญี่ปุ่น ที่ ทิ้ง คำถาม เรื่อง วิทยาศาสตร์ และ ความยุติธรรม

ชื่อที่ฟังเหมือนหน่วยทหารธรรมดา แต่ภารกิจไม่ธรรมดาเลย

หน่วย 731 เป็นหน่วยลับของกองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่นที่ทำงานด้านสงครามชีวภาพในดินแดนแมนจูเรียซึ่งญี่ปุ่นยึดครอง ช่วงสำคัญของการดำเนินงานอยู่ระหว่างคริสต์ทศวรรษ 1930 จนถึงการสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่สองในปี 1945 โดยมีนายแพทย์ทหาร อิชิอิ ชิโระ เป็นบุคคลสำคัญของโครงการ

ฐานขนาดใหญ่ตั้งอยู่บริเวณผิงฝาง ใกล้เมืองฮาร์บิน ปัจจุบันอยู่ในประเทศจีน ชื่อทางราชการของหน่วยถูกทำให้ฟังคล้ายงานด้านป้องกันโรคและการจัดหาน้ำสะอาด ซึ่งช่วยปิดบังหน้าที่จริงที่เกี่ยวข้องกับการวิจัยเชื้อโรคและการพัฒนาอาวุธชีวภาพ

จุดที่ทำให้เรื่องนี้ต่างจากห้องทดลองทางทหารทั่วไป คือมนุษย์ถูกใช้เป็นวัตถุทดลอง

หลักฐานทางประวัติศาสตร์และเอกสารที่เปิดเผยในเวลาต่อมาระบุว่า มีนักโทษและพลเรือนถูกนำมาใช้ในการศึกษาผลของโรคติดเชื้อหลายชนิด รวมถึงการทดลองเกี่ยวกับสภาพแวดล้อมรุนแรงและผลกระทบของอาวุธ การทดลองจำนวนมากทำให้ผู้ถูกทดลองเสียชีวิต ผู้เสียหายส่วนใหญ่เป็นชาวจีน แต่มีผู้คนจากชาติและกลุ่มอื่นอยู่ด้วย

เรื่องจำนวนผู้เสียชีวิตเป็นประเด็นที่ต้องระวังมาก เพราะตัวเลขในงานศึกษาต่างกันตามขอบเขตที่นับ บางงานนับเฉพาะผู้เสียชีวิตภายในสถานที่ทดลอง บางงานรวมผู้เสียชีวิตจากการใช้สงครามชีวภาพในพื้นที่จีนด้วย เพราะฉะนั้นการหยิบตัวเลขก้อนเดียวมาใช้โดยไม่อธิบายที่มาจึงทำให้เข้าใจผิดได้ง่าย สิ่งที่ยืนยันได้ชัดคือโครงการนี้ไม่ได้หยุดอยู่แค่การศึกษาในห้องทดลอง แต่มีความเชื่อมโยงกับโครงการสงครามชีวภาพของกองทัพญี่ปุ่นในจีนด้วย

ทำไมกองทัพถึงลงทุนกับเชื้อโรค

แนวคิดทางทหารในช่วงนั้นมองว่าเชื้อโรคอาจกลายเป็นอาวุธที่ใช้ทรัพยากรไม่มากเมื่อเทียบกับอาวุธบางประเภท แต่สามารถสร้างผลกระทบต่อคนจำนวนมากได้ การวิจัยจึงครอบคลุมตั้งแต่การเพาะเชื้อ วิธีเก็บรักษา วิธีแพร่กระจาย ไปจนถึงการประเมินผลเมื่อเกิดการติดเชื้อจริง

ตรงนี้สะท้อนปัญหาสำคัญของวิทยาศาสตร์เลยนะ ความรู้ทางการแพทย์ไม่ได้มีคุณธรรมหรือความชั่วติดตัวมาตั้งแต่ต้น สิ่งที่กำหนดทิศทางคือคน สถาบัน และระบบอำนาจที่นำความรู้นั้นไปใช้ เมื่อระบบทหารให้คุณค่ากับข้อมูลมากกว่าชีวิตมนุษย์ เส้นแบ่งระหว่างการวิจัยกับอาชญากรรมก็ถูกทำลายได้ง่ายมาก

ปี 1945 เรื่องควรจบ แต่กลับซับซ้อนขึ้น

เมื่อญี่ปุ่นใกล้พ่ายแพ้ในสงคราม เจ้าหน้าที่พยายามทำลายหลักฐานบางส่วนของโครงการ หลังสงคราม เจ้าหน้าที่สหรัฐฯ เข้าไปสอบสวนบุคลากรที่เกี่ยวข้องกับโครงการสงครามชีวภาพของญี่ปุ่น เอกสารของหอจดหมายเหตุแห่งชาติสหรัฐฯ ที่เปิดเผยภายหลังแสดงให้เห็นว่า การดำเนินคดีกับอิชิอิและผู้เกี่ยวข้องไม่ได้เกิดขึ้นในแบบเดียวกับคดีอาชญากรรมสงครามหลายกรณี

เหตุผลสำคัญคือข้อมูลจากการทดลองถูกมองว่ามีคุณค่าทางทหาร

บันทึกของสหรัฐฯ ระบุถึงการตัดสินใจในปี 1947 ที่ไม่ดำเนินคดีกับอิชิอิ แลกกับข้อมูลเกี่ยวกับการทดลองสงครามชีวภาพ ซึ่งรวมถึงข้อมูลที่ได้จากการทดลองในมนุษย์ สมาชิกหลายรายของโครงการจึงได้รับการคุ้มกันจากการดำเนินคดีในทางปฏิบัติ เรื่องนี้กลายเป็นหนึ่งในส่วนที่ถูกถกเถียงมากที่สุด เพราะมันตั้งคำถามตรงๆ ว่า ถ้าข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ได้มาจากการละเมิดมนุษย์อย่างร้ายแรง ข้อมูลนั้นควรถูกแลกกับความรับผิดทางกฎหมายหรือไม่

• ด้านวิทยาศาสตร์ ข้อมูลที่ได้จากการทดลองโดยไม่มีจริยธรรมมีปัญหาทั้งเรื่องศีลธรรมและความน่าเชื่อถือของวิธีวิจัย

• ด้านกฎหมาย การยกเว้นการดำเนินคดีเพื่อแลกข้อมูลทำให้เกิดคำถามเรื่องมาตรฐานความยุติธรรมหลังสงคราม

• ด้านการเมือง โลกหลังปี 1945 กำลังเข้าสู่สงครามเย็น ทำให้ข้อมูลทางทหารมีมูลค่าสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว

• ด้านความทรงจำ เมื่อหลักฐานจำนวนหนึ่งถูกทำลายหรือถูกเก็บเป็นความลับ การยืนยันรายละเอียดในภายหลังก็ยากขึ้น

อีกเรื่องที่น่าสนใจคือ หน่วย 731 ไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องของนักวิทยาศาสตร์กลุ่มเล็กที่ทำอะไรนอกระบบ โครงการลักษณะนี้ต้องพึ่งโครงสร้างขนาดใหญ่ ทั้งบุคลากร อาคาร งบประมาณ การขนส่ง ระบบรักษาความลับ และสายบังคับบัญชา นั่นแปลว่าการศึกษาประวัติศาสตร์ส่วนนี้ไม่ได้มีประโยชน์แค่เพื่อรู้ว่าใครทำอะไร แต่ช่วยให้เห็นว่า สถาบันสามารถทำให้การกระทำที่ผิดมนุษยธรรมกลายเป็นงานประจำได้อย่างไร

คำถามจึงไม่ใช่แค่ว่าเกิดอะไรขึ้นในห้องทดลอง แต่คือใครอนุญาต ใครได้ประโยชน์ และใครเลือกไม่เอาผิด

หลายสิบปีต่อมา เอกสารราชการจำนวนมากของสหรัฐฯ ถูกปลดชั้นความลับ หอจดหมายเหตุแห่งชาติสหรัฐฯ ระบุว่ามีเอกสารเกี่ยวกับอาชญากรรมสงครามญี่ปุ่นและสงครามชีวภาพจำนวนมากถูกเปิดเผยต่อสาธารณะ ทำให้รายละเอียดเกี่ยวกับการสอบสวนหลังสงครามชัดขึ้นเรื่อยๆ

ประวัติศาสตร์ของหน่วย 731 เลยไม่ได้เตือนเฉพาะเรื่องความโหดร้ายของสงคราม แต่เตือนถึงอันตรายเวลาที่คำว่า ความมั่นคง ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ และผลประโยชน์ของรัฐ ถูกใช้เหนือศักดิ์ศรีของมนุษย์ เพราะทันทีที่มนุษย์ถูกลดสถานะเหลือเพียงข้อมูลทดลอง สิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากนั้นแทบไม่มีขอบเขตเหลืออยู่เลย