แกะรอย แอตแลนติส จาก เพลโต ผ่าน แผนที่ โบราณคดี และ หลักฐาน ธรณีวิทยา ที่ ตรวจสอบ ได้

แอตแลนติสมีพิกัดจริง หรือเป็นเมืองที่เกิดจากปลายปากกา?

เรื่องนี้สนุกตรงที่ยิ่งเปิดแผนที่ตามหา ก็ยิ่งเจอคำถามเพิ่ม เพราะหลักฐานต้นทางของแอตแลนติสไม่ได้กระจายอยู่ในจารึกโบราณหลายสิบแห่งเลย ต้นเรื่องหลักที่หลงเหลือมาถึงปัจจุบันอยู่ในงานของ เพลโต เพียงสองบทสนทนา คือ Timaeus และ Critias ซึ่งเขียนขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาล

ในเรื่องที่เพลโตวางไว้ โซลอน นักกฎหมายชาวเอเธนส์ เดินทางไปอียิปต์และได้รับฟังเรื่องสงครามในอดีตจากนักบวชที่เมืองซาอิส ก่อนเรื่องจะถูกถ่ายทอดกลับมายังกรีซอีกหลายทอด จุดที่ทำให้นักล่าแอตแลนติสตื่นเต้นมาหลายร้อยปีคือรายละเอียดบางอย่างถูกระบุค่อนข้างเจาะจง ทั้งระยะทาง ขนาดพื้นที่ ภูมิประเทศ ระบบคลอง ไปจนถึงตำแหน่งคร่าวๆ

หมุดสำคัญที่สุดคือ เสาแห่งเฮราคลีส

เพลโตบอกว่าแอตแลนติสอยู่เลย เสาแห่งเฮราคลีส ออกไป ซึ่งโดยทั่วไปสัมพันธ์กับบริเวณช่องแคบยิบรอลตาร์ ประตูระหว่างทะเลเมดิเตอร์เรเนียนกับมหาสมุทรแอตแลนติก ถ้าถือข้อความนี้ตามตัวอักษร การค้นหาก็ควรเริ่มทางฝั่งมหาสมุทร ไม่ใช่ภายในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน

แอตแลนติสยังถูกพรรณนาว่าเป็นเกาะขนาดมหึมา มีที่ราบกว้าง ภูเขา และเมืองหลวงซึ่งจัดพื้นที่รอบศูนย์กลางเป็นวงแหวนสลับระหว่างพื้นดินกับน้ำ เรื่องวงแหวนนี่เองที่ทำให้สถานที่จริงแทบทุกแห่งบนโลกที่มีภูมิประเทศเป็นวงกลมถูกจับมาเทียบอยู่เรื่อยๆ

แต่แค่รูปร่างคล้ายกันยังห่างจากคำว่า หลักฐาน มาก

ตัวอย่างดังมากคือ Richat Structure หรือดวงตาแห่งซาฮาราในประเทศมอริเตเนีย มองจากอวกาศจะเห็นวงแหวนซ้อนกันขนาดประมาณ 40 กิโลเมตร หน้าตาชวนให้นึกถึงผังเมืองแอตแลนติสแบบสุดๆ จึงมีทฤษฎีบนอินเทอร์เน็ตพยายามเชื่อมสองเรื่องเข้าด้วยกัน

ปัญหาคือข้อมูลธรณีวิทยาอธิบาย Richat Structure ได้โดยไม่ต้องมีนครโบราณเข้ามาเกี่ยวข้อง หน่วยงานสำรวจธรณีวิทยาสหรัฐฯ ระบุว่ามันเป็นโครงสร้างโดมของชั้นหินตะกอนและหินภูเขาไฟที่ถูกกัดกร่อนจนเผยชั้นหินออกมาเป็นวงคล้ายหัวหอม ที่สำคัญมันอยู่บนแผ่นดินในทะเลทราย ไม่ได้เป็นซากเกาะที่เพิ่งจมหายไปตามคำบรรยายของเพลโต และยังไม่มีหลักฐานทางโบราณคดีที่ได้รับการยอมรับว่าเคยมีเมืองหลวงแอตแลนติสตั้งอยู่ตรงนั้น

แล้วซานโตรินีล่ะ?

อีกตัวเต็งคือเกาะธีรา หรือซานโตรินีในกรีซ บริเวณนี้มีเหตุการณ์จริงที่น่าทึ่งกว่าเรื่องวงกลมบนแผนที่เสียอีก ช่วงยุคสำริดเกิดการปะทุครั้งใหญ่ของภูเขาไฟธีรา เมืองอโครตีรีถูกเถ้าภูเขาไฟฝัง และภัยพิบัติส่งผลต่อโลกอีเจียน จึงมีข้อเสนอว่าเหตุการณ์นี้อาจเป็นหนึ่งในวัตถุดิบที่ทำให้เรื่องแอตแลนติสถือกำเนิดขึ้น

แต่วางรายละเอียดข้างกันแล้วไม่ลงล็อกหลายจุด ธีราอยู่ภายในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ไม่ได้เลยช่องแคบยิบรอลตาร์ออกไป และเหตุการณ์ปะทุเกิดห่างจากช่วงเวลาที่เพลโตให้ไว้หลายพันปี เพราะในเรื่องของเพลโต สงครามกับแอตแลนติสเกิดขึ้นราว 9,000 ปีก่อนยุคของโซลอน ดังนั้นซานโตรินีอาจน่าสนใจในฐานะภาพสะท้อนของภัยพิบัติจริง แต่ยังเอาไปเท่ากับแอตแลนติสตรงๆ ไม่ได้

• อ่านข้อความแบบตรงตัว ตำแหน่งควรอยู่นอกช่องแคบยิบรอลตาร์

• อ่านข้อความแบบวรรณกรรม รายละเอียดภูมิศาสตร์อาจถูกสร้างขึ้นเพื่อทำให้เรื่องสมจริง

• อ่านข้อความแบบมีแรงบันดาลใจจากเหตุการณ์จริง เพลโตอาจนำความทรงจำเรื่องเมืองพัง สงคราม น้ำท่วม หรือแผ่นดินไหวหลายเหตุการณ์มาประกอบกัน

จุดที่มักหายไปจากการตามหาพิกัด

ใน Critias แอตแลนติสไม่ได้ถูกเล่าแค่ว่าเป็นเมืองเทคโนโลยีสูงแล้วจมหาย เมืองนี้เริ่มต้นด้วยความมีระเบียบและคุณธรรม ก่อนความมั่งคั่ง อำนาจ และความทะเยอทะยานจะค่อยๆ ทำให้ผู้ปกครองเสื่อมลง สุดท้ายแอตแลนติสกลายเป็นจักรวรรดิที่ขยายอำนาจและเข้าทำสงครามกับเอเธนส์โบราณ

ตรงนี้ทำให้นักวิชาการด้านเพลโตจำนวนมากสนใจ หน้าที่ทางการเมืองและปรัชญาของเรื่อง มากกว่าพิกัดบนแผนที่ เพราะช่วงต้นของ Timaeus มีโจทย์ให้เล่าภาพของรัฐที่ดีเมื่อมันต้องเคลื่อนไหวและเผชิญสงคราม แอตแลนติสจึงทำหน้าที่เป็นคู่ตรงข้ามที่ทรงพลัง ร่ำรวย แต่ค่อยๆ ถูกความทะนงและความอยากครอบงำกัดกิน

ยิ่งแปลกเข้าไปอีกคือ Critias จบค้างอยู่ตอนซุสกำลังจะกล่าวต่อที่ประชุมเทพเพื่อพิจารณาลงโทษแอตแลนติส เนื้อหาส่วนถัดไปไม่หลงเหลือมาให้เห็น ทำให้รายละเอียดจำนวนมหาศาลที่คนยุคหลังเติมให้แอตแลนติส ตั้งแต่คริสตัลพลังงาน ยานบิน เทคโนโลยีเหนือมนุษย์ ไปจนถึงมนุษย์ต่างดาว ไม่ได้มาจากข้อความของเพลโต

คำถามที่น่าตามจึงไม่ใช่แค่ แอตแลนติสอยู่ตรงไหน แต่คือกำลังตามหาเมืองจริง หรือกำลังเอาแผนที่โลกไปจับคู่กับเมืองที่เพลโตตั้งใจสร้างขึ้นเพื่อเล่าเรื่องอำนาจกันแน่

ตอนนี้ยังไม่มีแหล่งโบราณคดีใดที่ยืนยันได้ว่าคือแอตแลนติสตามรายละเอียดทั้งหมดของเพลโต และก็ยังไม่มีหลักฐานอียิปต์อิสระที่ยืนยันเรื่องราวชุดเดียวกัน สิ่งที่มีแน่นที่สุดยังคงเป็นข้อความโบราณสองชิ้น ภูมิประเทศจริงหลายแห่ง และช่องว่างขนาดใหญ่ตรงกลางที่มนุษย์พยายามปักหมุดลงไปตลอดสองพันกว่าปี