ยุคเกมเถื่อนครองตลาดไทย ทำไมแผ่นไม่แท้เคยกลายเป็นของธรรมดาสำหรับคนเล่นเกม

เคยมีช่วงหนึ่งที่เกมเถื่อนไม่ได้ซ่อนอยู่หลังร้าน แต่แทบเป็นสินค้าปกติของตลาดเกมไทย

คนที่เล่นเกมช่วงปลายยุค 1990 ถึงต้นยุค 2000 น่าจะคุ้นภาพแผ่นซีดีใส่ซองบาง ๆ ปกถ่ายเอกสาร หรือแผ่นเขียนชื่อเกมด้วยปากกา ราคาไม่กี่สิบบาท วางขายปะปนกับอุปกรณ์เกมแบบไม่รู้สึกว่าเป็นของหายาก เรื่องนี้ไม่ได้เกิดเพราะคนไทยชอบละเมิดลิขสิทธิ์เป็นพิเศษ แต่มาจากจังหวะที่เทคโนโลยี ราคาสินค้า และกำลังซื้อชนกันพอดีจนตลาดเถื่อนโตเร็วมาก

ตัวเลขยุคนั้นสูงมาก

ข้อมูลของอุตสาหกรรมซอฟต์แวร์บันเทิงช่วงปี 1998 เคยประเมินว่าตลาดเกมในไทยมีสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์ราว 93% ส่วนข้อมูลที่อ้างถึงสถานการณ์ปลายปี 2001 ระบุอัตราการละเมิดของซอฟต์แวร์บันเทิงในไทยสูงถึง 98% ตัวเลขเหล่านี้เป็นประมาณการของภาคอุตสาหกรรม ไม่ใช่การนับแผ่นทุกแผ่นในประเทศ แต่สะท้อนว่าของแท้ในช่วงนั้นต้องแข่งกับของก๊อปที่แพร่หลายมากจริง ๆ

จุดเปลี่ยนสำคัญคือแผ่นซีดี

ยุคตลับมีต้นทุนการทำสำเนาสูงกว่า ต้องมีชิป แผงวงจร พลาสติก และกระบวนการผลิตเฉพาะ พอเครื่องเกมอย่าง PlayStation ใช้ซีดีเป็นสื่อหลัก สมการเปลี่ยนทันที เพราะข้อมูลเกมสามารถถูกทำสำเนาลง CD-R ได้ด้วยเครื่องเขียนแผ่นที่ค่อย ๆ เข้าถึงง่ายขึ้น ต้นทุนต่อแผ่นจึงต่ำมากเมื่อเทียบกับตลับเกม

ตัวเครื่อง PlayStation มีระบบตรวจสอบแผ่นและข้อจำกัดด้านภูมิภาค แต่สิ่งที่เรียกว่า modchip ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อหลบระบบตรวจสอบบางส่วน ทำให้เครื่องที่ดัดแปลงสามารถอ่านแผ่นที่ไม่ได้รับอนุญาตหรือเกมจากภูมิภาคอื่นได้ เรื่อง modchip ไม่ได้เกิดเฉพาะในไทย และเคยกลายเป็นประเด็นข้อพิพาทด้านทรัพย์สินทางปัญญาในหลายประเทศ

พอเครื่องอ่านแผ่นก๊อปได้ ตลาดทั้งระบบก็เปลี่ยน
ร้านไม่จำเป็นต้องสต๊อกเกมแท้ราคาแพงจำนวนมาก ผู้ซื้อก็ไม่ต้องเสี่ยงจ่ายเงินก้อนใหญ่กับเกมที่ยังไม่รู้ว่าจะถูกใจหรือไม่ แผ่นเกมจึงถูกเปลี่ยนจากสินค้าราคาสูงให้กลายเป็นของที่ซื้อหลายเกมพร้อมกันได้ ลองแล้วไม่ชอบก็เปลี่ยนเกมใหม่ได้ทันที

ทำไมของแท้ถึงสู้ยากในเวลานั้น

• ช่องว่างราคา เกมนำเข้าแท้มีต้นทุนตัวเกม การนำเข้า และร้านค้า ขณะที่แผ่นก๊อปมีต้นทุนหลักอยู่ที่สื่อบันทึกกับการทำสำเนา

• การเข้าถึง ร้านแผ่นสามารถมีเกมจำนวนมากให้เลือก แม้เกมบางชื่อยังไม่มีช่องทางจัดจำหน่ายอย่างเป็นทางการในไทย

• พฤติกรรมตลาด เมื่อคนรอบตัวใช้แผ่นไม่แท้กันเป็นเรื่องปกติ การรับรู้เรื่องลิขสิทธิ์ก็เบาลง หลายคนมองเป็นเพียงตัวเลือกด้านราคา ทั้งที่การทำซ้ำและจำหน่ายผลงานที่มีลิขสิทธิ์โดยไม่ได้รับอนุญาตยังเป็นการละเมิดสิทธิของเจ้าของผลงาน

• เศรษฐกิจหลังปี 1997 วิกฤตการเงินเอเชียกระทบกำลังซื้อและค่าเงินบาทอย่างหนัก สินค้านำเข้าจึงยิ่งรู้สึกแพงสำหรับผู้บริโภคไทย

อีกด้านที่น่าสนใจคือเกมเถื่อนช่วยขยายฐานคนเล่นเกมอย่างรวดเร็ว คนที่ไม่สามารถซื้อเกมแท้หลายเกมต่อปีได้มีโอกาสทดลองเกมหลากหลายประเภท เกิดร้านเกม ชุมชนแลกแผ่น นิตยสารเกม และบทสนทนาเรื่องเกมในโรงเรียนหรือที่ทำงานกว้างขึ้นเรื่อย ๆ มันจึงเป็นภาพย้อนแย้งมาก เพราะการเข้าถึงเกมเพิ่มขึ้น แต่เงินจำนวนมากไม่ได้กลับไปหาผู้พัฒนาและผู้ถือลิขสิทธิ์ตามระบบปกติ

แล้วทำไมภาพร้านแผ่นแบบนั้นค่อย ๆ หายไป

ไม่ได้มีแค่เรื่องการบังคับใช้กฎหมาย ตลาดเกมเองเปลี่ยนโครงสร้างด้วย เกมออนไลน์เริ่มเติบโตในไทยช่วงต้นทศวรรษ 2000 รายได้ไม่ได้ขึ้นอยู่กับการขายแผ่นเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป ต่อมาร้านเกมดิจิทัลและระบบดาวน์โหลดบนคอนโซลทำให้การซื้อเกมแท้สะดวกกว่าเดิมมาก มีโปรโมชั่นตามช่วงเวลา เกมลดราคา และระบบบัญชีที่ซื้อครั้งเดียวแล้วดาวน์โหลดใหม่ได้

การเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ตยังทำให้เกมรุ่นใหม่ผูกกับบัญชี เซิร์ฟเวอร์ การอัปเดต ระบบเล่นหลายคน และบริการหลังการขาย การมีไฟล์เกมเพียงอย่างเดียวจึงไม่ได้ประสบการณ์ครบเหมือนยุคเกมออฟไลน์บนแผ่น ส่วนเครื่องคอนโซลรุ่นใหม่ก็มีระบบรักษาความปลอดภัยซับซ้อนขึ้น ทำให้ธุรกิจปั๊มแผ่นวางหน้าร้านแบบเดิมเดินต่อได้ยากกว่าเดิมมาก

สิ่งที่เหลือจากยุคนั้นคือความทรงจำที่ค่อนข้างประหลาด หลายคนโตมากับคำว่าแผ่นเกมโดยแทบไม่ได้แยกว่าของแท้กับของก๊อปต่างกันตรงไหน บางบ้านมีสมุดใส่ซีดีเต็มเป็นร้อยแผ่นแต่ไม่มีเคสแท้สักกล่อง พอตลาดเกมไทยมีช่องทางซื้อของแท้สะดวกขึ้น ร้านดิจิทัลเข้าถึงง่ายขึ้น และคนเริ่มสะสมเกมอย่างจริงจัง คำว่าเกมแท้ก็ค่อย ๆ เปลี่ยนจากของแพงสำหรับคนเฉพาะกลุ่มมาเป็นทางเลือกปกติของผู้เล่นจำนวนมาก

ยุคแผ่นเถื่อนจึงไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว มันเป็นผลรวมของเทคโนโลยีทำสำเนาราคาถูก ช่องว่างราคาสูง กำลังซื้อ การนำเข้าที่ยังจำกัด และระบบจำหน่ายเกมแท้ที่ยังไม่แข็งแรง เมื่อเงื่อนไขพวกนั้นทยอยหายไป ตลาดก็เปลี่ยนตาม จนร้านที่เคยมีแฟ้มรายชื่อเกมให้ชี้เลือกแล้วรอไรต์แผ่น กลายเป็นภาพที่คนรุ่นใหม่แทบไม่เคยเจอแล้ว