สำนักพิมพ์แรกของไทยคือที่ไหน? คำตอบอาจไม่ตรงกับที่หลายคนคิด

ลองนึกภาพกรุงเทพฯ เมื่อเกือบ 200 ปีก่อนดูครับ ตอนนั้นหนังสือไม่ได้เดินทางออกจากแท่นพิมพ์เป็นพัน ๆ เล่มเหมือนทุกวันนี้ การทำสำเนาเอกสารจำนวนมากยังพึ่งพาการเขียนด้วยมือเป็นหลัก จนกระทั่ง “แท่นพิมพ์” เข้ามาเปลี่ยนวิธีที่คนสยามผลิตและส่งต่อความรู้ไปอย่างสิ้นเชิง

บุคคลสำคัญที่มักถูกพูดถึงเมื่อย้อนประวัติศาสตร์การพิมพ์ไทย คือ แดน บีช แบรดลีย์ หรือ “หมอบรัดเลย์” มิชชันนารีและแพทย์ชาวอเมริกัน ซึ่งเข้ามาในสยามในช่วงรัชกาลที่ 3 และมีบทบาทในการนำเทคโนโลยีการพิมพ์สมัยใหม่เข้ามาใช้อย่างจริงจัง

จุดเปลี่ยนอยู่ที่ “โรงพิมพ์”

หมอบรัดเลย์เริ่มกิจการพิมพ์ในกรุงเทพฯ ช่วงทศวรรษ 1830 และโรงพิมพ์ของเขากลายเป็นหนึ่งในศูนย์กลางสำคัญของการพิมพ์ภาษาไทยยุคแรก ๆ ที่นี่ไม่ได้พิมพ์เฉพาะงานทางศาสนา แต่ยังเกี่ยวข้องกับหนังสือ เอกสาร และสิ่งพิมพ์ที่เผยแพร่ความรู้ในวงกว้างขึ้น

หนึ่งในเรื่องที่น่าสนใจมากคือ หนังสือพิมพ์ “บางกอกรีคอร์เดอร์” (The Bangkok Recorder) ซึ่งหมอบรัดเลย์จัดทำขึ้นในปี พ.ศ. 2387 ถือเป็นหนังสือพิมพ์ฉบับแรก ๆ ของสยาม และเป็นหลักฐานสำคัญว่าการพิมพ์กำลังเปลี่ยนจากเทคโนโลยีใหม่ที่คนไม่คุ้นเคย ให้กลายเป็นเครื่องมือสื่อสารกับสังคม

แล้วคนไทยเริ่มมีบทบาทเมื่อไร?

เรื่องนี้ยิ่งน่าสนใจ เพราะการพิมพ์ในสยามไม่ได้หยุดอยู่แค่กิจการของชาวต่างชาติ เมื่อเทคโนโลยีแพร่หลายขึ้น คนไทยและหน่วยงานของรัฐก็เข้ามามีบทบาทมากขึ้นเรื่อย ๆ การพิมพ์จึงค่อย ๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของการศึกษา การบริหารราชการ การเผยแพร่ความรู้ และวัฒนธรรมการอ่าน

สิ่งที่หมอบรัดเลย์ทิ้งไว้จึงไม่ใช่เพียง “โรงพิมพ์แห่งหนึ่ง” แต่เป็น จุดเปลี่ยนของวิธีที่ความรู้เดินทางในสังคมไทย จากข้อความที่ต้องคัดลอกทีละฉบับ สู่สิ่งพิมพ์ที่สามารถผลิตซ้ำและส่งต่อให้คนจำนวนมากได้

พูดง่าย ๆ คือ ก่อนยุคแท่นพิมพ์ ความรู้มีข้อจำกัดอยู่ที่จำนวนมือของคนคัดลอก แต่หลังจากนั้น ความรู้เริ่มมีโอกาสเดินทางได้ไกลกว่าเดิมมาก

และนี่เองคือเหตุผลว่า ทำไมคำถามสั้น ๆ อย่าง “สำนักพิมพ์แรกของประเทศไทยคืออะไร?” จึงพาเราย้อนกลับไปถึงประวัติศาสตร์การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของสังคมสยาม เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้เปลี่ยนแค่การผลิตหนังสือ แต่เปลี่ยนวิธีที่ผู้คน อ่าน เรียนรู้ และรับรู้ข่าวสาร ไปด้วย