ไมโครซอฟท์ เอ็กเซล แซง โลตัส 1-2-3 ได้อย่างไร ทั้งที่เข้าสู่ตลาดสเปรดชีตทีหลัง

เกมพลิกอำนาจของสเปรดชีต

ถ้าย้อนกลับไปต้นทศวรรษ 1980 ชื่อที่คนทำงานกับพีซีคุ้นที่สุดไม่ได้ใช่ไมโครซอฟท์ เอ็กเซล แต่คือ โลตัส 1-2-3 โปรแกรมที่เปิดตัวในปี 1983 และดังแบบชนิดที่ช่วยผลักให้ไอบีเอ็มพีซีกลายเป็นเครื่องมือจริงจังของสำนักงาน จุดแข็งของมันไม่ใช่แค่คำนวณตาราง แต่รวมงานสเปรดชีต การทำกราฟ และฐานข้อมูลเบื้องต้นไว้ในโปรแกรมเดียว แถมรองรับมาโคร ทำให้คนเก่งคีย์บอร์ดทำงานได้เร็วมาก

ตอนนั้นโลตัสไม่ได้เป็นผู้ตาม แต่มันคือมาตรฐานของตลาด ปีแรกของบริษัท โลตัสทำยอดขายซอฟต์แวร์ได้ระดับหลายสิบล้านดอลลาร์ และ 1-2-3 ครองโลกธุรกิจบนระบบดอสอยู่หลายปี คู่แข่งรายใดอยากเข้ามาแย่งตลาดนี้ต้องเจอทั้งฐานผู้ใช้เดิม ไฟล์งานเดิม ความเคยชินเดิม และองค์กรที่ลงทุนฝึกพนักงานไปแล้ว

เอ็กเซลเริ่มต้นจากสนามที่โลตัสยังไม่ยึด

ไมโครซอฟท์ไม่ได้เปิดตัวเอ็กเซลบนพีซีดอสก่อน แต่ส่งเวอร์ชันแรกลงแมคอินทอชเมื่อวันที่ 30 กันยายน 1985 ซึ่งเป็นเครื่องที่เน้นหน้าต่าง เมาส์ และส่วนติดต่อแบบกราฟิกอยู่แล้ว วิธีนี้สำคัญมาก เพราะทีมพัฒนาได้สร้างสเปรดชีตโดยคิดแบบโลกกราฟิกตั้งแต่ต้น ไม่ต้องลากโครงสร้างคำสั่งของดอสมาครอบหน้าต่างทีหลัง

สองปีต่อมา เอ็กเซลสำหรับวินโดวส์ถูกประกาศในเดือนตุลาคม 1987 และเริ่มวางจำหน่ายวันที่ 19 พฤศจิกายนปีเดียวกัน ช่วงแรกวินโดวส์ยังไม่ได้ครองพีซี จึงไม่ได้ทำให้โลตัสล้มทันที แต่ไมโครซอฟท์กำลังวางหมากบนการเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่ของวงการคอมพิวเตอร์ คือจากหน้าจอข้อความไปสู่หน้าต่าง ไอคอน เมนู เมาส์ และงานหลายโปรแกรมพร้อมกัน

จุดที่น่ากลัวสำหรับแชมป์เก่าคือ เอ็กเซลไม่จำเป็นต้องชนะในโลกดอสเลย แค่ทำให้ดีที่สุดในโลกวินโดวส์ แล้วรอให้ผู้ใช้ย้ายระบบตามมา เกมก็เปลี่ยนแล้ว

โลตัสติดกับดักของความสำเร็จเดิม

ความได้เปรียบของโลตัสบนดอสกลายเป็นภาระ เพราะลูกค้าจำนวนมากยังต้องการความเข้ากันได้กับงานเก่า วิธีทำงานเดิม และคำสั่งที่ฝังอยู่ในกล้ามเนื้อของผู้ใช้มืออาชีพ การเปลี่ยนผลิตภัณฑ์ครั้งใหญ่จึงเสี่ยงกระทบฐานลูกค้าที่กำลังทำเงินอยู่ ขณะเดียวกันไมโครซอฟท์มีแรงจูงใจตรงข้าม คือทำของใหม่ให้เข้ากับอนาคตเร็วที่สุด

ความต่างเรื่องจังหวะเห็นชัดมาก เอ็กเซลเข้าสู่วินโดวส์ตั้งแต่ปี 1987 ส่วนโลตัส 1-2-3 เวอร์ชันวินโดวส์ออกในปี 1991 เมื่อวินโดวส์เริ่มกลายเป็นแพลตฟอร์มสำคัญของพีซีไปแล้ว ช่วงเวลาหลายปีนั้นเปิดพื้นที่ให้เอ็กเซลพัฒนาความคุ้นมือ สร้างฐานผู้ใช้ และทำให้คนมองสเปรดชีตผ่านหน้าตาแบบกราฟิกมากขึ้น

ไมโครซอฟท์ไม่ได้รอให้คนเปลี่ยนใจเอง

ปี 1989 บริษัททำแคมเปญเจาะผู้ใช้โลตัสโดยตรง มีทั้งข้อเสนอแลกเปลี่ยนสำหรับผู้ใช้ 1-2-3 แจกเวอร์ชันทดลอง และจัดสัมมนาเอ็กเซลทั่วสหรัฐฯ นี่คือรายละเอียดที่บอกชัดว่าการแซงไม่ได้เกิดจากเทคโนโลยีอย่างเดียว แต่เป็นสงครามย้ายฐานลูกค้าแบบตั้งใจมาก

อีกหมัดคือ ไมโครซอฟท์ ออฟฟิศ ซึ่งเริ่มรวมโปรแกรมทำงานหลายประเภทไว้เป็นชุดเดียว ฝั่งแมคมีชุดออฟฟิศตั้งแต่ปี 1989 โดยรวมเวิร์ด เอ็กเซล พาวเวอร์พอยต์ และเมล เมื่อแนวคิดชุดโปรแกรมสำนักงานโตขึ้น ผู้ซื้อไม่ได้ตัดสินใจแค่ว่าโปรแกรมตารางตัวไหนเก่งกว่า แต่เริ่มถามว่าทั้งบริษัทจะใช้ชุดไหนที่ทำงานร่วมกันได้สะดวกกว่า ตรงนี้ทำให้เอ็กเซลได้แรงส่งจากระบบนิเวศของไมโครซอฟท์เต็มๆ

มีรายละเอียดเล็กๆ ที่สะท้อนว่าการดึงผู้ใช้เดิมสำคัญแค่ไหน โลตัส 1-2-3 เคยถือว่าปี 1900 เป็นปีอธิกสุรทินทั้งที่ตามปฏิทินจริงไม่ใช่ ไมโครซอฟท์เลือกใช้ระบบวันที่ที่เข้ากันได้กับโลตัส เพื่อให้การย้ายไฟล์และข้อมูลสะดวกขึ้น ผลคือเอ็กเซลยังมีพฤติกรรมทางวันที่แบบนี้หลงเหลือมาจนถึงปัจจุบัน เป็นตัวอย่างคลาสสิกว่าความเข้ากันได้กับฐานผู้ใช้เก่า บางครั้งสำคัญกว่าความถูกต้องสวยงามในเชิงวิศวกรรม

บทเรียนไม่ได้อยู่ที่คำว่าใครสร้างก่อน

โลตัส 1-2-3 เป็นผลิตภัณฑ์ยอดเยี่ยมและเคยชนะตลาดแบบขาดลอย ปัญหาคือสนามแข่งขันเปลี่ยนจากดอสไปสู่วินโดวส์ ขณะที่ไมโครซอฟท์เตรียมผลิตภัณฑ์ไว้บนสนามใหม่ก่อน แล้วใช้ทั้งการออกแบบสำหรับกราฟิก ความเข้ากันได้กับไฟล์เดิม การตลาดเชิงรุก และการรวมเอ็กเซลเข้ากับชุดเครื่องมือสำนักงานมาช่วยกันเร่งการย้ายฐานผู้ใช้

• ผู้นำตลาดไม่ได้ปลอดภัย ถ้าแพลตฟอร์มหลักกำลังเปลี่ยน

• ของใหม่ไม่ต้องชนะกติกาเก่า ถ้าสามารถเลือกกติกาใหม่ที่กำลังโต

• การย้ายข้อมูลต้องง่าย เพราะผู้ใช้ไม่ได้มีแค่โปรแกรม แต่มีไฟล์ ขั้นตอนงาน และความเคยชินสะสมอยู่ด้วย

• ระบบนิเวศมีพลังมากกว่าฟีเจอร์เดี่ยว เมื่อหลายโปรแกรมถูกซื้อและใช้งานเป็นชุดเดียว

เรื่องของเอ็กเซลจึงไม่ใช่แค่โปรแกรมมาทีหลังแล้วทำดีกว่า แต่คือการอ่านจังหวะว่าโลกพีซีกำลังย้ายไปทางไหน แล้ววางตัวเองอยู่ตรงปลายทางก่อนคู่แข่งจะเดินมาถึง