ทะเลสาบเทเลกับตำนานมอเคเล เอ็มเบมเบ ทำไมไดโนเสาร์ที่ยังมีชีวิตจึงยังไม่มีหลักฐานยืนยันทางวิทยาศาสตร์

ทะเลสาบตื้นกลางป่าที่ถูกเล่าจนกลายเป็นบ้านของ “ไดโนเสาร์”

ทะเลสาบเทเลอยู่ทางเหนือของสาธารณรัฐคองโก ท่ามกลางพื้นที่ชุ่มน้ำและป่าพรุขนาดมหึมา การเดินทางเข้าไปไม่ใช่เรื่องสบาย ถนนมีน้อย หลายช่วงต้องพึ่งเรือหรือเดินผ่านพื้นที่แฉะ สถานที่แบบนี้เลยดูเหมือนหลุดออกจากโลกอีกใบ แล้วชื่อของ มอเคเล เอ็มเบมเบ ก็ผูกติดกับบริเวณนี้มานาน จนถูกตีความในโลกตะวันตกว่าอาจเป็นสัตว์คล้ายซอโรพอดที่ยังไม่สูญพันธุ์

จุดแรกที่ต้องแก้ความเข้าใจคือ ทะเลสาบเทเลไม่ได้เป็นหลุมลึกไร้ก้น ข้อมูลสำรวจทางอุทกวิทยาระบุว่าทะเลสาบมีขนาดราว 6 กิโลเมตรคูณ 5 กิโลเมตร และลึกเพียงไม่กี่เมตร ตัวเลขที่มักอ้างถึงอยู่ราว 4 เมตร น้ำค่อนข้างขุ่น มีอินทรียวัตถุสูง และมีความเป็นกรดสูง ตัวทะเลสาบอยู่ในแอ่งเกือบปิด โดยการแลกเปลี่ยนน้ำเกิดในแนวดิ่งเป็นหลัก ไม่ใช่ทะเลสาบลึกที่มีโพรงมหึมาซ่อนอยู่ด้านล่าง

แล้ว “ไดโนเสาร์คองโก” มาจากไหน

เรื่องเล่าของมอเคเล เอ็มเบมเบมีหลายเวอร์ชัน บางคำบอกเล่าพูดถึงสัตว์ตัวใหญ่ คอยาว หางยาว อยู่ใกล้น้ำ บางเรื่องมองเป็นสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติหรือวิญญาณในวัฒนธรรมท้องถิ่น พอช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 โลกตะวันตกกำลังสนใจไดโนเสาร์อย่างหนัก ภาพสัตว์คอยาวแบบบรอนโตซอรัสจึงถูกนำมาครอบเรื่องเล่าเหล่านี้อย่างรวดเร็ว จาก “สัตว์หรือสิ่งลึกลับในน้ำ” กลายเป็น “ไดโนเสาร์ที่รอดจากการสูญพันธุ์” ในจินตนาการของคนจำนวนมาก

ที่น่าสนใจคือ มีคนเข้าไปตามหาจริง และไม่ได้มีแค่ครั้งเดียว ตลอดศตวรรษที่ 20 มีทั้งนักสำรวจ นักเขียน และกลุ่มที่ตามหาสัตว์ลึกลับเดินทางเข้าสู่ลุ่มน้ำคองโก บางคณะไปถึงทะเลสาบเทเล มีผู้กล่าวอ้างว่าเห็นตัว ถ่ายภาพ หรือบันทึกเสียงได้ แต่หลักฐานที่ออกมาล้วนไม่ถึงระดับที่ตรวจสอบซ้ำทางวิทยาศาสตร์ได้ ไม่มีซากกระดูกสด ไม่มีชิ้นเนื้อ ไม่มีตัวอย่างพันธุกรรมที่ได้รับการยืนยัน และไม่มีภาพที่ชัดพอจะระบุว่าเป็นสัตว์ชนิดใหม่ขนาดใหญ่

ตรงนี้ทำให้เรื่องเปลี่ยนจากคำถามว่า “ทำไมไม่มีใครกล้าลงไป” เป็น “ทำไมไปกันหลายรอบแล้วยังไม่มีหลักฐานแข็งแรง”

ถ้ามีสัตว์ขนาดใกล้เคียงฮิปโปหรือช้างอาศัยอยู่จริง มันไม่น่าจะมีแค่ตัวเดียว เพราะประชากรที่อยู่รอดต่อเนื่องเป็นเวลานานต้องมีการสืบพันธุ์ นั่นหมายถึงต้องมีหลายตัว ต้องกินอาหารจำนวนมาก และควรทิ้งร่องรอยไว้ทั้งรอยเท้า มูล ซาก หรือผลกระทบต่อระบบนิเวศ ยิ่งถ้าจะบอกว่าเป็นสายพันธุ์ซอโรพอดที่รอดมาเกิน 66 ล้านปี ภาระการพิสูจน์ยิ่งสูงมาก เพราะหลักฐานฟอสซิลทั่วโลกชี้ว่ากลุ่มไดโนเสาร์ที่ไม่ใช่นกสูญพันธุ์ไปช่วงปลายยุคครีเทเชียส

ป่าคองโกยังมีอะไรที่มนุษย์เคยมองข้ามจริงไหม

มี และนี่เป็นส่วนที่ทำให้เรื่องเล่าแบบนี้ติดหัวได้ง่าย พื้นที่ชุ่มน้ำแถบตอนเหนือของคองโกกว้างใหญ่และสำรวจยากมาก ปี 2008 สมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่ารายงานการประเมินประชากรกอริลลาจำนวนมหาศาลในภูมิภาคตอนเหนือของประเทศ รวมถึงพื้นที่เอ็นโดกี-ลิกูอาลา ซึ่งก่อนหน้านั้นยังไม่มีภาพรวมประชากรชัดเจน การค้นพบประชากรสัตว์จำนวนมากในพื้นที่ห่างไกลจึงเกิดขึ้นได้จริง

แต่ประเด็นสำคัญคือ “ยังสำรวจไม่หมด” ไม่ได้แปลว่า “สัตว์ทุกชนิดที่เล่ากันมีจริง” การพบกอริลลาจำนวนมากเกิดจากการสำรวจภาคสนาม รัง ร่องรอย และการประเมินประชากรที่ตรวจสอบได้ ต่างจากมอเคเล เอ็มเบมเบที่หลักฐานยังหยุดอยู่ตรงคำบอกเล่าและข้ออ้างที่ยืนยันซ้ำไม่ได้

• ทะเลสาบเทเลมีอยู่จริง และอยู่ในพื้นที่ชุ่มน้ำที่ได้รับการขึ้นทะเบียนความสำคัญระดับนานาชาติ

• พื้นที่รอบทะเลสาบเข้าถึงยากจริง เพราะเป็นป่าพรุและหนองน้ำกว้างใหญ่

• มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับสัตว์ขนาดใหญ่จริง แต่รายละเอียดแตกต่างกันตามผู้เล่าและช่วงเวลา

• มีคณะสำรวจตามหามาแล้วจริง จึงไม่ใช่พื้นที่ที่ไม่มีใครกล้าเข้า

• จนถึงตอนนี้ยังไม่มีหลักฐานทางชีววิทยาที่ตรวจสอบได้ ว่ามีไดโนเสาร์ซอโรพอดมีชีวิตอยู่ในทะเลสาบ