ภัยเงียบตอนนอนหลับ"โพแทสเซียมต่ำ" ชวนรู้จักฆาตกรไร้เสียง ที่อาจเกี่ยวเคียงอาการ "ไหลตาย"

เคยได้ยินข่าวคนที่ดูแข็งแรงดี นอนหลับไปแล้วไม่ตื่นขึ้นมาอีกเลยไหม? หลายคนอาจนึกถึง “ผีอำ” หรือภาวะหัวใจหยุดเต้นกะทันหัน แต่ในทางการแพทย์มีหลายสาเหตุที่ต้องพิจารณา และหนึ่งในภาวะที่สามารถเพิ่มความเสี่ยงต่อหัวใจเต้นผิดจังหวะได้ คือ “โพแทสเซียมในเลือดต่ำ” (Hypokalemia)

อย่างไรก็ตาม ต้องแยกให้ชัดว่า โพแทสเซียมต่ำไม่ใช่คำอธิบายของการ “ไหลตาย” ทุกกรณี และไม่ได้หมายความว่าคนที่โพแทสเซียมต่ำจะเกิดภาวะดังกล่าว ความเกี่ยวข้องหลักคือ เมื่อโพแทสเซียมลดต่ำมาก โดยเฉพาะในผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย อาจรบกวนระบบไฟฟ้าของหัวใจและทำให้เกิดภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะที่เป็นอันตรายได้

โพแทสเซียมต่ำคืออะไร? ทำไมร่างกายขาดไม่ได้

โพแทสเซียม (Potassium) คือเกลือแร่สำคัญที่เกี่ยวข้องกับการทำงานของเส้นประสาท กล้ามเนื้อ และระบบไฟฟ้าของหัวใจ

โดยทั่วไป ภาวะโพแทสเซียมในเลือดต่ำหมายถึงระดับโพแทสเซียมต่ำกว่า 3.5 mmol/L หรือ mEq/L แต่ไม่ได้หมายความว่าเมื่อค่าต่ำกว่า 3.5 เพียงเล็กน้อยแล้วระบบหัวใจจะ “รวนทันที” เพราะผู้ที่มีระดับต่ำเล็กน้อยจำนวนหนึ่งอาจไม่มีอาการเลย อาการและความเสี่ยงจะขึ้นอยู่กับว่าระดับลดลงมากแค่ไหน ลดเร็วเพียงใด รวมถึงโรคประจำตัวและยาที่ใช้อยู่ด้วย

เมื่อโพแทสเซียมลดต่ำมากขึ้น อาจพบความผิดปกติของคลื่นไฟฟ้าหัวใจและภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะได้ โดยความผิดปกติมีแนวโน้มรุนแรงขึ้นเมื่อระดับโพแทสเซียมลดลงมาก

วิเคราะห์ความสัมพันธ์: โพแทสเซียมต่ำทำให้ “ไหลตาย” จริงหรือ?

คำตอบที่แม่นยำกว่าคือ “สามารถเพิ่มความเสี่ยงต่อหัวใจเต้นผิดจังหวะได้ แต่ไม่ควรสรุปว่าเป็นสาเหตุของไหลตายโดยตรง”

คำว่า “ไหลตาย” ที่ใช้กันในประเทศไทยมักเกี่ยวข้องกับการเสียชีวิตกะทันหันโดยไม่ทราบสาเหตุขณะหลับ ส่วน Brugada syndrome เป็นโรคระบบไฟฟ้าหัวใจที่มีความเสี่ยงต่อหัวใจห้องล่างเต้นผิดจังหวะรุนแรงและการเสียชีวิตกะทันหัน งานทบทวนเกี่ยวกับประเทศไทยระบุว่า Brugada syndrome เป็นสาเหตุสำคัญที่พบในกลุ่มอาการเสียชีวิตกะทันหันโดยไม่ทราบสาเหตุ แต่ทั้งสองคำไม่ควรถูกใช้แทนกันว่าเป็นภาวะเดียวกันทุกกรณี

ส่วนภาวะโพแทสเซียมต่ำเป็นความผิดปกติของเกลือแร่ที่สามารถรบกวนระบบไฟฟ้าของหัวใจและเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะได้ จึงอาจเป็นปัจจัยร่วมที่สำคัญในบางสถานการณ์ แต่หลักฐานไม่ได้สนับสนุนให้เรียกโพแทสเซียมต่ำว่าเป็น “ฆาตกรไร้เสียงที่ทำให้ไหลตาย” โดยตรง

หัวใจเต้นผิดจังหวะรุนแรง: เมื่อความสมดุลของโพแทสเซียมผิดปกติ ระบบไฟฟ้าของหัวใจอาจถูกรบกวน และในกรณีรุนแรงอาจเกิดภาวะหัวใจห้องล่างเต้นผิดจังหวะที่เป็นอันตรายได้

กล้ามเนื้ออ่อนแรง: โพแทสเซียมต่ำรุนแรงสามารถทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรงได้ และในภาวะรุนแรงมากอาจกระทบต่อการทำงานของกล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้องกับการหายใจ จึงเป็นภาวะที่ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้โดยไม่ได้รับการประเมิน

สัญญาณเตือนที่หลายคนมองข้าม

ภาวะโพแทสเซียมต่ำเล็กน้อยอาจไม่มีอาการ แต่หากมีอาการ สิ่งที่พบได้ ได้แก่

• เหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย
• กล้ามเนื้ออ่อนแรง เป็นตะคริว หรือกล้ามเนื้อกระตุก
• ท้องผูก
• ใจสั่น หรือรู้สึกหัวใจเต้นสะดุด

อาการเหล่านี้ไม่ได้จำเพาะกับโพแทสเซียมต่ำเพียงอย่างเดียว การยืนยันต้องอาศัยการตรวจเลือด ไม่สามารถวินิจฉัยจากอาการเพียงอย่างเดียวได้

หากมีอาการ ใจสั่นรุนแรง เป็นลม อ่อนแรงมาก เจ็บหน้าอก หรือหายใจลำบาก โดยเฉพาะหลังอาเจียนหรือท้องเสียมาก หรือกำลังใช้ยาที่มีผลต่อระดับโพแทสเซียม ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์โดยเร็ว

ใครบ้างที่เสี่ยงภาวะนี้?

คนที่มีอาการท้องเสียหรืออาเจียนต่อเนื่อง: ร่างกายสามารถสูญเสียโพแทสเซียมผ่านทางระบบทางเดินอาหารได้ และเป็นหนึ่งในสาเหตุที่พบบ่อยของภาวะโพแทสเซียมต่ำ

ผู้ใช้ยาบางชนิด: โดยเฉพาะยาขับปัสสาวะบางประเภท รวมถึงการใช้ยาระบายมากเกินไป อาจทำให้สูญเสียโพแทสเซียมได้ จึงไม่ควรเหมารวมว่ายาความดันทุกชนิดทำให้โพแทสเซียมต่ำ

ผู้ที่รับประทานอาหารไม่เพียงพอหรือมีภาวะสูญเสียเกลือแร่: การได้รับโพแทสเซียมน้อยร่วมกับปัจจัยอื่น เช่น การสูญเสียจากทางเดินอาหารหรือยาบางชนิด อาจเพิ่มโอกาสเกิดภาวะนี้ได้

ป้องกันอย่างไรไม่ให้เกิดวิกฤต?

สำหรับคนทั่วไป การรับประทานอาหารให้หลากหลายเป็นวิธีหนึ่งในการได้รับโพแทสเซียมตามธรรมชาติ แหล่งอาหารที่มีโพแทสเซียมพบได้ในผักใบเขียว ผักราก และผลไม้หลายชนิด เช่น ส้ม รวมถึงอาหารจากพืชอีกหลากหลายชนิด

หากมีอาการท้องเสียหรืออาเจียนมาก ควรใส่ใจกับการทดแทนน้ำและเกลือแร่ และหากอาการรุนแรงหรือต่อเนื่องควรพบแพทย์ เพราะการรักษาภาวะโพแทสเซียมต่ำไม่ได้มีเพียงการ “กินโพแทสเซียมเพิ่ม” แต่ต้องหาสาเหตุและประเมินความรุนแรงร่วมด้วย

ที่สำคัญ ไม่ควรซื้อโพแทสเซียมเสริมขนาดสูงมารับประทานเองโดยไม่ทราบระดับในเลือด โดยเฉพาะผู้ที่มีโรคไตหรือใช้ยาบางชนิด เพราะ โพแทสเซียมที่สูงเกินไปก็สามารถก่อให้เกิดภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะที่อันตรายได้เช่นกัน

ภาวะโพแทสเซียมต่ำไม่ใช่สิ่งที่ต้องหวาดกลัวจนเกินเหตุ และไม่ควรถูกเหมารวมว่าเป็นสาเหตุของ “ไหลตาย” ทุกกรณี แต่ก็ไม่ควรมองข้าม โดยเฉพาะเมื่อมีการสูญเสียน้ำและเกลือแร่มาก ใช้ยาที่มีผลต่อโพแทสเซียม หรือเริ่มมีอาการอ่อนแรงและหัวใจเต้นผิดปกติ

การสังเกตสัญญาณจากร่างกายและตรวจหาสาเหตุเมื่อมีความเสี่ยง จึงสำคัญกว่าการพยายามเพิ่มโพแทสเซียมด้วยตัวเองโดยไม่รู้ว่าร่างกายกำลังขาดจริงหรือไม่