ย้อนความลับแผ่น CD เพลงรวมฮิต MP3 50 In 1 แห่งตลาดนัดยุค 2000

ใครเดินตลาดนัดช่วงต้นยุค 2000 น่าจะเคยเจอแผงหนึ่งที่สะดุดตาแบบไม่ต้องโฆษณาเยอะ โต๊ะพับธรรมดา มีแผ่น CD เรียงเป็นตั้ง หน้าปกพิมพ์สีสดๆ แล้วมีตัวหนังสือประมาณ “MP3 50 In 1” “รวมฮิต 100 เพลง” “สตริงฮิตใหม่ล่าสุด” หรือจับนักร้องสารพัดค่ายมาอยู่บนปกเดียวกันแบบที่ค่ายเพลงจริงแทบไม่มีทางทำ

ความรู้สึกตอนนั้นคือคุ้มเหลือเชื่อ แผ่นเดียวราคาไม่กี่สิบบาท แต่มีเพลงให้ฟังจนแทบหมดวัน บางแผ่นเปิดโฟลเดอร์แล้วเจอเป็นร้อยเพลงด้วยซ้ำ ยิ่งบ้านไหนเพิ่งซื้อเครื่องเล่น VCD/DVD ที่รองรับ MP3 หรือมีคอมพิวเตอร์ตั้งโต๊ะพร้อมลำโพงคู่ แผ่นแบบนี้แทบกลายเป็นของสามัญประจำบ้าน

แล้วคำว่า “50 In 1” มันคืออะไรกันแน่?

จุดที่ชวนสับสนคือมันไม่ได้แปลว่าเอา CD เพลงปกติ 50 แผ่นมายัดลงแผ่นเดียวแบบตรงตัว เพราะ CD Audio ทั่วไปเก็บเสียงได้ราว 74–80 นาที แต่ CD-ROM ขนาดประมาณ 650–700 MB สามารถเก็บไฟล์ MP3 ที่บีบอัดแล้วได้เยอะกว่ามาก ถ้าเพลงหนึ่งถูกบีบจนเหลือประมาณ 3–5 MB แผ่นเดียวก็ใส่เพลงได้หลักร้อยเพลงสบายๆ

เพราะงั้นเลข 50 In 1 บนปกหลายชุดจึงออกแนวภาษาการขายมากกว่าจะเป็นมาตรฐานทางเทคนิค บางชุดสื่อว่ารวมเพลงจากหลายอัลบั้ม บางชุดแบ่งเป็นโฟลเดอร์เหมือนมีอัลบั้มย่อยจำนวนมาก และบางปกก็ใช้เลขใหญ่ๆ เพื่อให้คนเดินผ่านรู้ทันทีว่า “ซื้อแผ่นเดียวได้เยอะ”

เสน่ห์ประหลาดอีกอย่างคือ รายชื่อเพลงข้างในเดาแทบไม่ได้ ปกอาจเน้นเพลงป๊อปไทย แต่เปิดเข้าไปกลับมีลูกทุ่ง เพลงสากล เพลงแดนซ์ เพลงละคร หรือไฟล์ชื่อประหลาดปะปนอยู่ด้วย บางเพลงชื่อศิลปินสะกดผิด บางไฟล์เขียนแค่ Track01 หรือชื่อเพลงแบบที่คนทำแผ่นน่าจะพิมพ์ตามที่จำได้

ต้นทางของเพลงก็ไม่ได้มีสูตรเดียว ไฟล์อาจมาจากการริป CD แล้วแปลงเป็น MP3 ไฟล์ที่แลกกันผ่านอินเทอร์เน็ต หรือไฟล์ที่ถูกส่งต่อกันมาอีกหลายทอด คุณภาพเสียงจึงแกว่งมาก เพลงแรกเสียงดี เพลงถัดไปเบาจนต้องเร่งวอลุ่ม อีกเพลงดังจนตกใจ บางไฟล์เริ่มเพลงช้าไปนิด บางไฟล์จบก่อนเสียงสุดท้ายหายไปเสียอีก

นี่ไม่ใช่ภาพที่เกิดเฉพาะไทย ช่วงเปลี่ยนผ่านปลายทศวรรษ 1990 ถึงต้น 2000 เทคโนโลยี CD-R และเครื่องเขียนแผ่นมีราคาถูกลงอย่างรวดเร็ว ขณะที่ MP3 ทำให้เพลงถูกบีบอัดจนเก็บได้จำนวนมหาศาล IFPI รายงานว่าปี 2000 ยอดแผ่น CD-R ละเมิดลิขสิทธิ์ทั่วโลกเพิ่มขึ้นอย่างแรง และปี 2001 ปริมาณ CD-R ในตลาดแผ่นละเมิดก็โตขึ้นอีกหลายเท่า เอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นหนึ่งในพื้นที่สำคัญของตลาดแผ่นประเภทนี้ในช่วงดังกล่าว

ไทยเองก็อยู่ในภาพนั้นด้วย ช่วงปี 2002 มีรายงานที่อ้างข้อมูล IFPI ระบุไทยอยู่ในกลุ่มประเทศที่อุตสาหกรรมเพลงจับตาปัญหาการผลิตและจำหน่ายแผ่นละเมิด นั่นทำให้แผ่น MP3 ตามตลาดนัดไม่ได้เป็นแค่ของย้อนยุคชวนคิดถึง แต่เป็นร่องรอยของช่วงเวลาที่เทคโนโลยีใหม่วิ่งเร็วกว่าระบบขายเพลงแบบเดิมมาก

ลองนึกภาพคนซื้อเพลงช่วงนั้น ถ้าอยากได้เพลงฮิต 8 เพลงจากศิลปิน 8 คน วิธีถูกลิขสิทธิ์อาจต้องซื้อหลายอัลบั้ม แต่แผ่นรวม MP3 วางทุกเพลงที่กำลังดังไว้ด้วยกัน แถมยังมีเพลงเก่า เพลงหายาก และเพลงที่ไม่เคยคิดจะซื้อแถมเข้ามาอีกเต็มแผ่น มันจึงตอบพฤติกรรมแบบ “อยากฟังเฉพาะเพลงที่ชอบ” ได้ตรงจุดมาก

งานวิจัยเกี่ยวกับพฤติกรรมการซื้อเพลงในไทยก็พบประเด็นน่าสนใจว่า ผู้บริโภคจำนวนหนึ่งต้องการฟังเฉพาะเพลงที่ตรงกับความชอบและไม่ได้สนใจเพลงที่เหลือทั้งอัลบั้ม ขณะที่ราคาของอัลบั้มต้นฉบับก็เป็นหนึ่งในเหตุผลที่ถูกพูดถึงเรื่องยอดซื้อเพลงลดลง ภาพนี้เข้ากับวัฒนธรรมแผ่นรวมฮิตอย่างพอดี เพราะมันเหมือนบริการทำเพลย์ลิสต์ก่อนโลกจะรู้จักคำว่าเพลย์ลิสต์ออนไลน์เสียอีก

ร้านขายแผ่นบางร้านยังมีระบบเฉพาะตัวมาก ปกที่โชว์อาจเป็นเพียงตัวอย่าง ลูกค้าชี้หมายเลขแล้วคนขายหยิบแผ่นจากกล่องด้านหลัง บางตลาดมีทั้งเพลง หนัง โปรแกรม และเกม PC อยู่โต๊ะเดียวกัน กระเป๋าใส่ CD แบบซิปหนาๆ จึงเคยเป็นคลังความบันเทิงพกพาของหลายบ้าน เปิดทีต้องไล่ดูว่าแผ่นไหนเขียนด้วยปากกาเมจิกว่าอะไร

ที่ฮาคือเครื่องเล่นแต่ละบ้านไม่ได้อ่านแผ่นเหมือนกันหมด เครื่องหนึ่งเปิด MP3 ได้ครบ อีกเครื่องเห็นชื่อไฟล์แต่กดแล้วเงียบ บางรุ่นอ่านชื่อภาษาไทยกลายเป็นตัวอักษรประหลาด บางแผ่นคอมอ่านได้แต่เครื่องเล่นในบ้านอ่านไม่ได้ และถ้าแผ่นเริ่มเป็นรอยก็มีช่วงลุ้นตอนโหลดโฟลเดอร์เหมือนกำลังเสี่ยงดวง

พออินเทอร์เน็ตเร็วขึ้น แฟลชไดรฟ์ราคาถูกลง โทรศัพท์เก็บเพลงได้ และต่อมาการฟังเพลงผ่าน YouTube กับบริการสตรีมมิงกลายเป็นเรื่องปกติ เหตุผลที่ต้องซื้อ “เพลงเป็นร้อยในแผ่นเดียว” ก็ค่อยๆ หายไป คนสามารถค้นเพลงที่ต้องการได้ทันทีโดยไม่ต้องเดินตลาดนัด ไม่ต้องเปิดกล่อง CD และไม่ต้องเดาว่า Track07 คือเพลงอะไร

แผ่น MP3 50 In 1 เลยมีสถานะประหลาดมากในความทรงจำ มองด้านลิขสิทธิ์ มันคือผลิตภัณฑ์จากตลาดละเมิดที่สร้างปัญหาให้อุตสาหกรรมเพลงอย่างชัดเจน แต่ถ้ามองด้านประวัติศาสตร์เทคโนโลยี มันคือหลักฐานของช่วงเปลี่ยนผ่านจากโลกที่ “หนึ่งอัลบั้มต่อหนึ่งแผ่น” ไปสู่โลกที่เพลงกลายเป็นไฟล์ สามารถคัดลอก จัดโฟลเดอร์ และพกเพลงนับร้อยติดตัวได้

และบางทีสิ่งที่ทำให้คนยังจำมันได้ ไม่ใช่คุณภาพเสียงหรือหน้าปกที่สวยงามเลย แต่เป็นความรู้สึกตอนเสียบแผ่นเข้าเครื่องแล้วเปิดดูว่า “คราวนี้มีเพลงอะไรซ่อนอยู่บ้าง” เหมือนซื้อกล่องสุ่มฉบับเด็กยุค 2000 แผ่นหนึ่งอาจมีเพลงโปรดที่ตามหามาหลายเดือน อีกแผ่นอาจเต็มไปด้วยไฟล์ชื่อมั่วๆ แต่ทั้งหมดนั้นคือบรรยากาศของยุคที่ร้านเพลง ตลาดนัด คอมตั้งโต๊ะ เครื่องเขียน CD และ MP3 กำลังชนกันพอดี ก่อนโลกดนตรีจะย้ายเข้าอินเทอร์เน็ตแทบทั้งหมดเหมือนทุกวันนี้