ทำไมยากันยุงขดสีเขียวถึงมีกลิ่นควันเฉพาะตัว และทำให้ยุงไม่อยากเข้าใกล้

ยากันยุงแบบขดสีเขียวเป็นของที่เห็นจนชินตา โดยเฉพาะบ้านที่มีชานบ้าน ร้านอาหารเปิดโล่ง หรือช่วงหน้าฝน แค่หักขดออกจากกันอย่างระวัง เสียบกับฐานโลหะ จุดปลายให้ติดไฟแล้วเป่าเปลวออก ไม่นานกลิ่นควันแบบที่จำได้ทันทีว่า “บ้านนี้จุดยากันยุง” ก็ลอยมา

แต่เรื่องน่าสนใจคือ ยุงไม่ได้เกลียดเพราะสีเขียว และกลิ่นที่คนได้กลิ่นก็ไม่ใช่ตัวการทั้งหมดด้วย สิ่งสำคัญจริงๆ ซ่อนอยู่ในควันที่ขดลวดค่อยๆ ปล่อยออกมาตลอดหลายชั่วโมง

ยากันยุงชนิดขด หรือ mosquito coil ทำงานด้วยหลักง่ายมาก ตัวขดถูกทำให้เผาไหม้ช้าๆ คล้ายธูป ส่วนผสมจึงไม่ได้มีแค่สารออกฤทธิ์ไล่หรือกำจัดยุง แต่ยังมีวัสดุที่ช่วยให้ขดติดไฟต่อเนื่อง สารยึดเกาะ และส่วนประกอบอื่นตามสูตรของผู้ผลิต พอจุดแล้วมันจะคุกรุ่นจากปลายขดไปเรื่อยๆ แทนที่จะลุกเป็นไฟ

สารออกฤทธิ์ที่พบในยากันยุงขดสมัยใหม่จำนวนมากอยู่ในกลุ่ม ไพรีทรอยด์ ซึ่งเป็นสารสังเคราะห์ที่พัฒนามาจากแนวคิดของสารไพรีทรินตามธรรมชาติในดอกเบญจมาศ สารแต่ละชนิดและความเข้มข้นจะแตกต่างกันตามผลิตภัณฑ์และการขึ้นทะเบียน จึงไม่ควรเหมารวมว่ายากันยุงทุกขดใช้สารตัวเดียวกัน

เมื่อขดเริ่มคุกรุ่น ความร้อนช่วยปล่อยสารออกฤทธิ์ออกมาพร้อมควันและไอในบริเวณรอบๆ สำหรับยุง สารกลุ่มนี้ไปรบกวนการทำงานของระบบประสาท โดยเฉพาะช่องโซเดียมของเซลล์ประสาท เมื่อได้รับในระดับที่เหมาะสม ยุงอาจเกิดอาการระคายเคือง บินหนี สูญเสียการควบคุม หรือถูกกำจัดได้ นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมบริเวณที่มีควันจากยากันยุงขดจึงมียุงเข้ามารบกวนน้อยลง

แล้วกลิ่นเฉพาะตัวมาจากไหน?

ส่วนหนึ่งมาจากการเผาไหม้ของวัสดุในตัวขดเอง ลองนึกถึงธูป กระดาษ หรือไม้แต่ละชนิดเวลาคุกรุ่น กลิ่นไม่เหมือนกัน เพราะความร้อนทำให้สารอินทรีย์ในวัสดุแตกตัวและเกิดสารระเหยหลายชนิด ยากันยุงขดก็คล้ายกัน เมื่อฐานของขดค่อยๆ ไหม้ จึงเกิดกลิ่นควันเฉพาะขึ้นมา บางสูตรยังเติมน้ำหอมหรือส่วนผสมแต่งกลิ่นเพื่อให้กลิ่นผลิตภัณฑ์แตกต่างกันอีกด้วย

เพราะงั้นประโยคที่ว่า “ยุงเกลียดกลิ่นยากันยุง” จึงถูกแค่บางส่วน สิ่งที่ทำให้มันมีประสิทธิภาพไม่ได้อาศัยกลิ่นเหม็นสำหรับยุงเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจากสารออกฤทธิ์ที่กระจายออกมาระหว่างการคุกรุ่น รวมกับควันและสภาพแวดล้อมบริเวณนั้น

ส่วน สีเขียว ที่คุ้นตาก็ไม่ใช่อาวุธลับในการไล่ยุง สีของขดขึ้นอยู่กับสูตร วัตถุดิบ และสีที่ผู้ผลิตใช้ ยากันยุงขดจึงมีได้ทั้งเขียว น้ำตาล ดำ หรือสีอื่น สีเขียวกลายเป็นภาพจำของผลิตภัณฑ์ประเภทนี้ในหลายพื้นที่เสียมากกว่า ยุงไม่ได้เห็นขดสีเขียวแล้วรีบบินหนี

อีกความฉลาดของรูปทรงก้นหอยคือมันทำให้วัสดุเส้นยาวมากถูกจัดเก็บในพื้นที่เล็กๆ ขดหนึ่งจึงสามารถคุกรุ่นต่อเนื่องเป็นเวลาหลายชั่วโมงโดยไม่ต้องมีไฟฟ้า ไม่ต้องมีแบตเตอรี่ และไม่ต้องคอยฉีดสเปรย์ซ้ำตลอดเวลา เหมาะกับบ้านและพื้นที่เปิดโล่งมาตั้งแต่ยุคที่เครื่องไล่ยุงไฟฟ้ายังไม่แพร่หลาย

ต้นกำเนิดของยากันยุงขดสมัยใหม่มักโยงกับญี่ปุ่นช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 บริษัท Dainihon Jochugiku หรือที่รู้จักผ่านแบรนด์ Kincho มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากไพรีทรัม จากแบบแท่งตรงไปสู่รูปก้นหอยที่เผาไหม้ได้นานกว่า รูปทรงนี้ประสบความสำเร็จจนแพร่หลายไปในหลายประเทศ โดยเฉพาะภูมิภาคที่มียุงชุก

มีอีกเรื่องที่ควรรู้ก่อนคิดว่า “ควันเยอะยิ่งกันยุงดี” เพราะควันจากการเผาไหม้ไม่ใช่อากาศสะอาด การจุดในห้องปิดหรือพื้นที่อากาศไม่ถ่ายเททำให้คนในห้องสูดควันและอนุภาคจากการเผาไหม้เข้าไปด้วย ฉลากผลิตภัณฑ์จึงสำคัญมาก ควรใช้ตามคำแนะนำ วางให้ห่างจากวัสดุติดไฟ เด็ก และสัตว์เลี้ยง รวมถึงเลือกบริเวณที่มีการระบายอากาศเหมาะสม หากต้องใช้ในพื้นที่ปิดเป็นประจำ วิธีป้องกันยุงแบบไม่สร้างควัน เช่น มุ้ง มุ้งลวด การกำจัดแหล่งน้ำขัง หรือผลิตภัณฑ์ไล่ยุงที่ขึ้นทะเบียนและเหมาะกับสถานที่นั้น อาจตอบโจทย์กว่า

ดังนั้นกลิ่นที่หลายคนจำได้ตั้งแต่เด็กไม่ได้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อให้ยุง “เหม็นจนทนไม่ไหว” แบบตรงๆ มันคือกลิ่นจากกระบวนการคุกรุ่นของตัวขดและส่วนผสมต่างๆ ขณะที่สารออกฤทธิ์ถูกปล่อยกระจายออกมาด้วย ภาพของควันเส้นบางๆ ที่ลอยจากขดสีเขียวจึงเป็นทั้งกลไกส่งสารไล่ยุง และเป็นกลิ่นประจำบ้านในคืนหน้าฝนที่ติดความทรงจำของคนไทยมาหลายยุค