ทำไมแมลงเม่าชอบบินวนหลอดไฟ แล้วพากันตกถังน้ำช่วงใกล้ฝน

เคยเจอภาพนี้กันแน่ๆ ช่วงเย็นอากาศอบๆ ชื้นๆ เปิดไฟหน้าบ้านไว้ไม่นาน จู่ๆ มีแมลงปีกใสบินมาเต็มหลอดไฟ บางตัววนจนปีกหลุด บางตัวตกพื้น และถ้าแถวนั้นมีถังน้ำ กะละมัง หรือโอ่งเปิดฝาไว้ เช้ามาอาจเห็นลอยเต็มผิวน้ำจนต้องเททิ้งทั้งถัง

ตัวที่คนไทยเรียกกันติดปากว่า “แมลงเม่า” ส่วนใหญ่ก็คือปลวกในระยะสืบพันธุ์ที่มีปีก ไม่ใช่แมลงอีกชนิดที่แยกออกมาจากปลวก พอรังปลวกโตและพร้อมขยายอาณาจักร จะสร้างปลวกเพศผู้กับเพศเมียที่มีปีกขึ้นมา หน้าที่ของชุดนี้ไม่ใช่ออกไปหาไม้กิน แต่คือออกจากรัง ไปจับคู่ แล้วพยายามตั้งรังใหม่

จังหวะที่เห็นออกมาพร้อมกันเป็นร้อยเป็นพันตัวจึงไม่ใช่แมลงเม่าตื่นไฟแล้วหนีออกจากบ้านแบบไร้ทิศทาง แต่มันคือ “เที่ยวบินขยายพันธุ์” ของปลวก ซึ่งต้องเลือกเวลาให้เหมาะมาก เพราะตัวมีปีกบอบบางและสูญเสียน้ำได้ง่าย ถ้าบินออกมาในวันที่ร้อนจัด แห้งจัด หรือพื้นดินแข็งแห้ง โอกาสรอดหลังลงพื้นก็ต่ำ

ตรงนี้เองที่ทำให้ฝนกับแมลงเม่าดูเหมือนมีนัดกัน

หลังฝนตกหรือในช่วงที่อากาศอุ่นและความชื้นสูง สภาพรอบรังเหมาะกับการออกบินมากขึ้น ดินชื้นช่วยลดปัญหาการสูญเสียน้ำ และหลังจับคู่แล้วปลวกต้องหาจุดชื้นที่เหมาะสำหรับเริ่มต้นรังใหม่ หลายชนิดจึงมีการบินพร้อมกันสัมพันธ์กับอุณหภูมิ ความชื้น และฝน

แต่ประโยคที่ว่า “แมลงเม่าออกมาเพราะรู้ว่าฝนใหญ่กำลังจะตก” ต้องระวังนิดหนึ่ง ภาพที่เห็นบ่อยไม่ได้แปลว่ามันมีระบบพยากรณ์อากาศแบบรู้ล่วงหน้าว่าฝนจะตกกี่โมง สิ่งที่แมลงตอบสนองคือสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนไป เช่น ความชื้น อุณหภูมิ และสภาพหลังฝน บางพื้นที่จึงเห็นมันออกมาก่อนฝน ขณะที่บางพื้นที่กลับเห็นฝูงใหญ่หลังฝนผ่านไปแล้ว

แล้วทำไมต้องบินควั่นไฟจนดูเหมือนหลงรักหลอดไฟ?

ปลวกมีปีกบางชนิด โดยเฉพาะชนิดที่ออกบินตอนกลางคืน มีพฤติกรรมเข้าหาแสงอย่างชัดเจน แสงจากหลอดไฟหน้าบ้าน ไฟถนน หรือแสงที่ลอดออกจากประตูหน้าต่างจึงกลายเป็นจุดรวมฝูงแบบไม่ตั้งใจ พอแมลงจำนวนมากออกพร้อมกัน แหล่งกำเนิดแสงที่โดดเด่นท่ามกลางความมืดก็รวบพวกมันมาอยู่จุดเดียว จนเกิดภาพหลอดไฟหนึ่งดวงมีแมลงเม่าบินว่อนเหมือนพายุขนาดย่อม

คำว่า “บินควั่นไฟ” ที่ใช้กันในชีวิตประจำวันจึงตรงภาพมาก มันไม่ได้ตั้งใจจะเข้าไปอยู่ในหลอดไฟ แต่พฤติกรรมตอบสนองต่อแสงทำให้บินเข้าหาบริเวณนั้นซ้ำๆ ยิ่งไฟสว่างและมองเห็นจากระยะไกล ก็ยิ่งมีโอกาสดึงตัวที่กำลังบินกระจายพันธุ์เข้ามา

ส่วนปริศนาว่าทำไมเช้าขึ้นมาถึงเจอในถังน้ำ อันนี้น้ำไม่ได้เป็นแม่เหล็กวิเศษเรียกแมลงเม่าเข้าถังเสมอไป หลายครั้งต้นเหตุง่ายกว่านั้นมาก คือถังตั้งอยู่ใต้หรือใกล้ไฟพอดี แมลงบินวนอยู่เหนือบริเวณดังกล่าว พอหมดแรง ชนกัน หรือร่อนลง ก็มีโอกาสตกน้ำ

ปีกของแมลงเม่ายังเป็นของใช้ชั่วคราวด้วย หลังจบช่วงบินและพบคู่ ปลวกสืบพันธุ์จะสลัดปีกออก ก่อนหาที่เหมาะสำหรับเริ่มรังใหม่ เพราะฉะนั้นเช้าวันรุ่งขึ้นสิ่งที่เห็นตามพื้นอาจไม่ใช่ตัวแมลงจำนวนมาก แต่เป็นกองปีกใสๆ กระจายเต็มระเบียง ใต้หลอดไฟ หรือริมหน้าต่าง

ถ้าสังเกตดีๆ แมลงเม่ากับมดมีปีกก็แยกกันได้คร่าวๆ ปลวกมีหนวดค่อนข้างตรง ลำตัวช่วงเอวไม่คอดชัด และปีกคู่หน้ากับคู่หลังมีขนาดใกล้เคียงกัน ส่วนมดมีปีกมักมีหนวดหักเป็นข้อ เอวคอด และปีกคู่หน้าจะใหญ่กว่าปีกคู่หลัง

อีกเรื่องที่หลายบ้านกังวลคือ เห็นแมลงเม่าหน้าบ้านแล้วแปลว่าบ้านโดนปลวกกินแน่นอนหรือเปล่า คำตอบคือยังสรุปแบบนั้นไม่ได้ ถ้าเป็นตัวที่บินมาจากข้างนอกเพราะถูกแสงดึงเข้ามา รังต้นทางอาจอยู่ในดิน ตอไม้ ต้นไม้ หรือพื้นที่อื่นใกล้บ้านก็ได้ แต่ถ้าเห็นจำนวนมากโผล่ออกจากรอยแตก วงกบ ผนัง ฝ้า หรือส่วนหนึ่งของตัวบ้านโดยตรง แบบนี้ควรตรวจเรื่องปลวกจริงจัง เพราะการมีปลวกสืบพันธุ์ออกมาจำนวนมากหมายความว่ารังต้นทางโตมาระยะหนึ่งแล้ว

วิธีลดภาพสยองแบบเปิดประตูแล้วแมลงเม่าบุกบ้านก็พื้นๆ เลย ช่วงที่เริ่มเห็นฝูงให้ปิดประตูหน้าต่าง ลดไฟบริเวณทางเข้า หรือปิดม่านไม่ให้แสงในบ้านส่องออกไปเด่นๆ ถ้ามีถังเก็บน้ำหรือภาชนะใส่น้ำใกล้ไฟก็ควรปิดฝา นอกจากกันแมลงเม่าตกแล้ว ยังช่วยไม่ให้ภาชนะกลายเป็นแหล่งเพาะยุงอีกด้วย

ดังนั้นคืนที่แมลงเม่าบินเต็มหลอดไฟไม่ได้เป็นแค่เรื่องน่ารำคาญ มันคือช่วงเวลาสั้นๆ ที่ปลวกทั้งรังกำลังส่งสมาชิกชุดหนึ่งออกไปเสี่ยงดวงตั้งอาณาจักรใหม่ ความชื้นและฝนช่วยสร้างจังหวะที่เหมาะ ส่วนหลอดไฟของมนุษย์ดันไปตั้งอยู่กลางเส้นทางพอดี ผลก็คือภาพคุ้นตาแบบไทยๆ เปิดไฟหน้าบ้านตอนค่ำ แล้วเช้ามาต้องมายืนมองถังน้ำที่เต็มไปด้วยแมลงเม่าซะงั้น