ทำไมแป้งเย็นตรางูทาแล้วเย็นวาบ ทั้งที่อุณหภูมิผิวแทบไม่ได้ลดลง

ใครเคยอาบน้ำเสร็จแล้วเทแป้งเย็นลงมือแบบไม่ยั้ง ก่อนปาดทีเดียวทั่วตัว น่าจะรู้จักอาการนี้ดี ช่วงแรกเหมือนแป้งธรรมดา แต่ไม่กี่วินาทีต่อมากลายเป็นเย็นวาบจนบางครั้งต้องยืนเกร็ง เพราะลมจากพัดลมแค่เบาๆ ก็ทำให้ความเย็นพุ่งขึ้นมาอีก

เรื่องน่าสนใจคือ ความรู้สึกนั้นไม่ได้แปลว่าผิวถูกทำให้เย็นลงหลายองศาเหมือนเอาน้ำแข็งมาประคบ ตัวการสำคัญของความรู้สึกเย็นคือ เมนทอล สารที่พบในพืชตระกูลมินต์และถูกใช้สร้างความรู้สึกเย็นในผลิตภัณฑ์หลายชนิด ตั้งแต่ยาดม ยาหม่อง ลูกอม ไปจนถึงผลิตภัณฑ์ทาผิว

บนปลายประสาทรับความรู้สึกบริเวณผิวหนังมีช่องไอออนชนิดหนึ่งชื่อ TRPM8 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการตรวจจับความเย็น ช่องนี้ตอบสนองต่ออุณหภูมิที่ลดลง แต่มีลูกเล่นตรงที่เมนทอลสามารถกระตุ้นมันได้ด้วย เมื่อเมนทอลสัมผัสผิว TRPM8 จึงส่งสัญญาณผ่านระบบประสาทในรูปแบบคล้ายกับตอนผิวเจอความเย็น สมองรับข้อความประมาณว่า “ตรงนี้เย็นนะ” ทั้งที่อุณหภูมิจริงอาจไม่ได้ลดฮวบตามความรู้สึก

พูดแบบเห็นภาพง่ายๆ ผิวมีปุ่มตรวจจับความเย็นอยู่แล้ว ส่วนเมนทอลเหมือนเดินไปกดปุ่มนั้นโดยไม่ต้องรอให้อากาศเย็นจริง นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมทาแป้งแล้วสามารถรู้สึกเย็นได้ทันทีแม้อยู่ในห้องร้อน

แล้วทำไมบางครั้งมันไม่ใช่แค่เย็น แต่กลายเป็น เย็นจี๊ดจนขนลุก?

เพราะระบบประสาทรับอุณหภูมิไม่ได้ทำงานเหมือนเทอร์โมมิเตอร์ที่บอกตัวเลขตรงๆ เมื่อ TRPM8 ถูกกระตุ้นจากทั้งเมนทอลและสภาพแวดล้อมที่ช่วยระบายความร้อน ความรู้สึกเย็นสามารถเด่นขึ้นได้ ยิ่งเพิ่งอาบน้ำ ผิวยังมีความชื้น แล้วไปยืนหน้าพัดลม การระเหยของน้ำบนผิวก็ช่วยดึงความร้อนออกจริงอีกทางหนึ่ง คราวนี้จึงมีทั้งสัญญาณเย็นจากเมนทอลและการสูญเสียความร้อนจากการระเหยเข้ามาพร้อมกัน

เลยเกิดประสบการณ์คลาสสิกแบบ “ทาในห้องเฉยๆ ยังพอไหว แต่พอเดินผ่านหน้าพัดลมเท่านั้นแหละ…”

ส่วนผงแป้งเองก็มีหน้าที่สำคัญเหมือนกัน ผลิตภัณฑ์แป้งเย็นถูกออกแบบมาให้กระจายตัวบนผิว ช่วยให้ผิวรู้สึกแห้ง ลดความเหนอะหนะจากเหงื่อ และพาสารให้ความเย็นกระจายไปตามบริเวณที่ทา ดังนั้นประสบการณ์ที่ได้รับจึงไม่ใช่ผลของสารตัวเดียวโดดๆ แต่เป็นการทำงานร่วมกันของสูตรผลิตภัณฑ์ ความชื้น เหงื่อ อากาศ และระบบประสาทของแต่ละคน

แป้งเย็นตรางูเองมีประวัติผูกกับอากาศร้อนของไทยมานาน ผู้ผลิตระบุว่า Prickly Heat ถือกำเนิดจากสูตรของ ดร.ล้วน ว่องวานิช ซึ่งพัฒนาขึ้นเพื่อรับมือปัญหาผดผื่นจากอากาศร้อน และแบรนด์นำเสนอผลิตภัณฑ์นี้ในฐานะแป้งเย็นรุ่นบุกเบิก จุดที่ทำให้มันติดความทรงจำคนจำนวนมากจึงไม่ใช่แค่กลิ่นหรือกระป๋อง แต่คือสัมผัสเย็นแบบจำได้ทันทีเมื่อทาลงผิว

อีกเรื่องที่หลายคนน่าจะเคยสงสัยคือ ทำไมทาครั้งแรกเย็นแรง แต่ผ่านไปพักหนึ่งเหมือนความเย็นเบาลง ทั้งที่แป้งยังอยู่บนตัว คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ที่ระบบประสาทอีกเหมือนเดิม การตอบสนองต่อเมนทอลสามารถเกิดการปรับตัวเมื่อได้รับสิ่งกระตุ้นต่อเนื่อง ความรู้สึกจึงไม่ได้พุ่งแรงเท่าเดิมตลอดเวลา พอไปอาบน้ำแล้วทาใหม่ วงจรความรู้สึกก็เริ่มเด่นขึ้นอีกครั้ง

และคำว่า “เย็น” ก็ไม่ได้หมายความว่ายิ่งใส่เมนทอลเยอะแล้วยิ่งดีเสมอ งานด้านประสาทรับความรู้สึกพบว่าเมนทอลระดับต่ำถึงปานกลางมักสร้างความรู้สึกเย็น แต่เมื่อความเข้มข้นสูงขึ้นสามารถทำให้เกิดอาการแสบ ระคายเคือง หรือรู้สึกเจ็บได้ในบางกรณี นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมผลิตภัณฑ์ทาผิวต้องควบคุมสูตร ไม่ใช่เทเมนทอลลงไปให้แรงที่สุดเท่าที่ทำได้

คนแต่ละคนยังรู้สึกไม่เท่ากันด้วย บางคนทาแล้วสบายเหมือนเปิดแอร์ส่วนตัว บางคนกลับรู้สึกเย็นแทงผิว ปัจจัยอย่างปริมาณที่ใช้ ตำแหน่งผิว ความชื้น อุณหภูมิห้อง และความไวของระบบประสาทล้วนมีผล หากผิวกำลังระคายเคืองหรือมีบาดแผล การใช้ผลิตภัณฑ์ที่สร้างความรู้สึกเย็นก็ควรระวังและทำตามคำแนะนำบนฉลาก

จุดสนุกของแป้งเย็นจึงอยู่ตรงนี้ มันไม่ได้เสกให้อากาศรอบตัวเย็นลง และไม่ได้ทำงานแบบเครื่องปรับอากาศขนาดจิ๋ว แต่ใช้เคมีไปคุยกับระบบตรวจจับอุณหภูมิของร่างกายโดยตรง เมนทอลไปกระตุ้น TRPM8 แล้วสมองแปลสัญญาณนั้นออกมาเป็นความเย็น เมื่อบวกกับเหงื่อ น้ำหลังอาบน้ำ และลมพัดผ่าน ความเย็นหลอกทางประสาทกับความเย็นจากการระเหยก็ซ้อนกันจนเกิดอาการวาบที่คุ้นเคย

ดังนั้นครั้งหน้าที่ทาแป้งแล้วเจอลมพัดจนสะดุ้ง ไม่ได้เป็นเพราะแป้งลดอุณหภูมิร่างกายลงอย่างมหาศาล แต่เพราะบนผิวกำลังเกิดบทสนทนาเล็กๆ ระหว่างเมนทอล ช่อง TRPM8 และสมองอยู่พอดี แป้งกระป๋องเดียวเลยทำให้วันที่อากาศร้อนจัดรู้สึกเหมือนมีสวิตช์ความเย็นติดอยู่บนผิวได้แบบเนียนๆ