ทำไมรอยแผลเป็นถึงไม่มีขนขึ้น และสีผิวตรงนั้นถึงดูไม่เหมือนเดิม

เคยสังเกตไหมว่าแผลที่หายสนิทไปนานแล้ว บางจุดกลับกลายเป็นผิวเรียบๆ ที่ไม่มีขนขึ้นอีกเลย แถมสีก็อาจขาวกว่า ชมพูกว่า แดงกว่า หรือคล้ำกว่าผิวรอบข้าง ทั้งที่มองเผินๆ ก็เหมือนผิวหนังธรรมดาแล้ว เรื่องนี้เกิดจากความแตกต่างสำคัญอย่างหนึ่ง คือ รอยแผลเป็นไม่ใช่การสร้างผิวเดิมกลับมาเหมือนสำเนา แต่เป็นการซ่อมพื้นที่เสียหายด้วยเนื้อเยื่อแบบใหม่

เวลาผิวเป็นแผลตื้นๆ แค่ชั้นนอก เซลล์ผิวยังสามารถแบ่งตัวแล้วสร้างพื้นผิวกลับมาใกล้เคียงเดิมได้ แต่ถ้าแผลลึกลงไปถึงชั้นหนังแท้ โครงสร้างสำคัญหลายอย่างอาจถูกทำลายไปพร้อมกัน ไม่ว่าจะเป็นรูขุมขน ต่อมไขมัน ต่อมเหงื่อ เส้นเลือดเล็กๆ รวมถึงโครงข่ายคอลลาเจนเดิม

ร่างกายมีภารกิจเร่งด่วนกว่านั้น คือรีบปิดช่องโหว่ไม่ให้เชื้อโรคเข้า ไม่ให้เสียของเหลว และทำให้บริเวณนั้นแข็งแรงพอใช้งานต่อ จึงระดมเซลล์ซ่อมแซมเข้ามาสร้างคอลลาเจนจำนวนมาก กลายเป็นเนื้อเยื่อที่เรียกว่า scar tissue หรือเนื้อเยื่อแผลเป็น

ตรงนี้เองที่ตอบคำถามเรื่องขนได้ค่อนข้างชัด เพราะ เส้นขนไม่ได้งอกออกมาจากผิวเรียบๆ โดยตรง แต่ต้องมีรูขุมขนอยู่ใต้ผิวก่อน ภายในรูขุมขนยังมีเซลล์หลายชนิดที่ทำหน้าที่สร้างเส้นขนเป็นรอบๆ ถ้าแผลทำลายโครงสร้างนี้จนหมด แล้วบริเวณนั้นถูกแทนที่ด้วยพังผืดคอลลาเจน ร่างกายมนุษย์ทั่วไปไม่ได้สร้างรูขุมขนใหม่กลับมาได้ง่ายเหมือนการปะพื้นถนนแล้วติดตั้งระบบใต้ดินกลับมาครบทุกชิ้น

งานทบทวนเกี่ยวกับการเกิดแผลเป็นของผิวหนังพบว่าเนื้อเยื่อแผลเป็นที่สมบูรณ์มักขาดส่วนประกอบของผิวตามธรรมชาติหลายอย่าง ทั้งรูขุมขน ต่อมไขมัน และต่อมเหงื่อ นั่นจึงเป็นเหตุผลว่าทำไมแผลเป็นลึกๆ หลายแห่งถึงดูเรียบ ไม่มีรูขุมขน และไม่มีขนงอก แม้เวลาจะผ่านไปหลายปีก็ตาม

แต่ก็ไม่ใช่ว่าแผลทุกชนิดจะทำให้ขนหายหมด ถ้าบาดแผลตื้นหรือรูขุมขนบางส่วนรอดอยู่ ขนอาจกลับมาขึ้นได้เหมือนเดิมหรือขึ้นบางลง ต่างจากแผลลึกที่ทำลายรูขุมขนทั้งหน่วย ซึ่งโอกาสกลับมาขึ้นเองจะน้อยมาก

แล้วทำไมสีของแผลเป็นถึงประหลาดกว่าผิวข้างๆ?

สีผิวปกติไม่ได้เกิดจากสีพื้นของเนื้อเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับเมลานินที่สร้างโดยเซลล์เมลาโนไซต์ รวมถึงเส้นเลือดใต้ผิว ความหนาของผิว และการกระจายแสง เมื่อเกิดบาดแผล ระบบเหล่านี้ถูกจัดระเบียบใหม่ทั้งหมด สีจึงเปลี่ยนได้หลายทาง

ช่วงที่แผลยังใหม่มักเห็นเป็นสีแดงหรือชมพู เพราะร่างกายสร้างเส้นเลือดจำนวนมากเข้ามาหล่อเลี้ยงพื้นที่ซ่อมแซม เลือดจึงมองเห็นผ่านผิวได้เด่นกว่าปกติ พอแผลแก่ตัวลง เส้นเลือดบางส่วนลดจำนวนลง สีแดงก็อาจค่อยๆ จางลงในช่วงหลายเดือนหรือยาวกว่านั้น

ส่วนแผลที่ดูคล้ำขึ้น มักเกี่ยวข้องกับการสร้างเม็ดสีหลังการอักเสบ เมื่อผิวผ่านการบาดเจ็บหรืออักเสบ เซลล์สร้างเม็ดสีอาจตอบสนองด้วยการผลิตเมลานินมากขึ้น จนเกิดรอยสีน้ำตาลหรือสีเข้มกว่ารอบข้าง ปรากฏการณ์นี้เห็นได้ชัดเป็นพิเศษในคนที่มีสีผิวกลางถึงเข้ม

อีกด้านหนึ่ง ถ้าเซลล์สร้างเม็ดสีบริเวณแผลเสียหายมากหรือมีจำนวนลดลง แผลก็อาจดูซีดหรือขาวกว่าผิวเดิม และเมื่อพื้นที่นั้นไม่มีรูขุมขนเหลืออยู่ ก็เสียแหล่งเซลล์สำรองบางส่วนที่ตามปกติมีส่วนช่วยฟื้นฟูเม็ดสีด้วย จึงมีแผลบางชนิดที่สีขาวคงอยู่นานมาก

นอกจากนี้คอลลาเจนในแผลเป็นยังเรียงตัวต่างจากผิวปกติ ผิวธรรมดามีเส้นใยคอลลาเจนและอีลาสตินจัดเรียงซับซ้อนเพื่อให้ยืดหยุ่น แต่ตอนซ่อมแผล ร่างกายมุ่งสร้างความแข็งแรงอย่างรวดเร็ว โครงสร้างใหม่จึงมักหนา แน่น และมีความยืดหยุ่นน้อยกว่า เวลาเอานิ้วลูบจึงอาจรู้สึกแข็ง ตึง ลื่น หรือเป็นสันแตกต่างจากพื้นที่ข้างๆ

นี่จึงเป็นมุมที่น่าสนใจของรอยแผลเป็น เพราะสิ่งที่เห็นบนผิวเป็นเพียงปลายเรื่อง ใต้รอยสีเล็กๆ นั้น โครงสร้างผิวทั้งระบบถูกสร้างใหม่ในรูปแบบที่เน้นคำว่า “ปิดแผลให้รอด” มากกว่า “ทำทุกอย่างกลับมาเหมือนเดิม”

ถ้าจะเปรียบง่ายๆ ผิวปกติเหมือนย่านหนึ่งที่มีบ้าน ถนน ท่อน้ำ สายไฟ และต้นไม้ครบ เมื่อเกิดความเสียหายรุนแรง ร่างกายไม่ได้สร้างเมืองจำลองเดิมทีละหลัง แต่รีบถมพื้นที่และสร้างโครงสร้างแข็งแรงขึ้นมาก่อน รูขุมขนกับเซลล์เม็ดสีบางส่วนจึงไม่ได้กลับมาครบ ผลลัพธ์ที่เหลืออยู่ก็คือพื้นที่ที่เรียกว่าแผลเป็น

และนั่นทำให้แผลเป็นแต่ละรอยมีหน้าตาไม่เหมือนกัน บางรอยแบน บางรอยนูน บางรอยขาว บางรอยคล้ำ บางจุดยังมีขนทะลุขึ้นมาได้เล็กน้อย ทั้งหมดขึ้นอยู่กับว่าบาดแผลเดิมลึกแค่ไหน ทำลายโครงสร้างอะไรไปบ้าง ตำแหน่งของแผล การอักเสบ พันธุกรรม และกระบวนการซ่อมแซมของผิวแต่ละคน