เกมมีผลกับเด็กมากแค่ไหน หรือเราโทษเกมง่ายเกินไป

เวลามีข่าวเกี่ยวกับเด็กแล้วมีเรื่องเกมเข้ามาเกี่ยวข้อง คำถามที่มักตามมาติด ๆ คือ 

“เป็นเพราะเล่นเกมเยอะไปหรือเปล่า?”

จะถามคำถามนี้ก็คงไม่ผิด เพราะเกมอยู่ในชีวิตของเด็กจำนวนมาก

และบางเกมก็มีทั้งการแข่งขัน ความรุนแรง การเอาชนะ และการปะทะกันอยู่ในเนื้อหา

แต่ถ้าถามว่า

“เล่นเกมแล้วเด็กจะมีพฤติกรรมก้าวร้าวขึ้นแน่นอนหรือเปล่า?”

คำตอบไม่ได้ง่ายขนาดนั้น

เพราะเด็กไม่ได้มีแค่เกมอยู่ในชีวิต

ยังมีบ้าน โรงเรียน เพื่อน การนอน อารมณ์ ความเครียด และประสบการณ์อีกมากมาย

เกมอาจเป็นส่วนหนึ่งของภาพที่เห็น

แต่ไม่ควรรีบสรุปว่าเป็นคำตอบทั้งหมด

 

คำว่า “เกม” กว้างมาก

ถ้าเปรียบเทียบเกมปลูกผักกับเกมยิงกันให้ประสบการณ์ไม่เหมือนกัน

เกมเล่นคนเดียวกับเกมแข่งขันกับคนอื่นก็ให้ความรู้สึกต่างกัน

เกมที่ต้องวางแผน แก้ปัญหา หรือสร้างสิ่งต่าง ๆ ก็ใช้ทักษะคนละแบบกับเกมที่เน้นการต่อสู้

เพราะฉะนั้นเวลาพูดว่า “เด็กเล่นเกม” สิ่งที่ควรถามต่อคือ

เล่นเกมอะไร? เล่นนานแค่ไหน? เล่นกับใคร? และเกมนั้นมีอะไรอยู่ข้างใน?

แค่รู้ว่าเด็กเล่นเกม ยังตอบไม่ได้ว่าเกมกำลังมีผลอย่างไรกับเด็กคนนั้น

 

เรื่องนี้เป็นประเด็นที่นักวิจัยศึกษากันมานาน

งานวิจัยจำนวนหนึ่งพบความสัมพันธ์ระหว่างการสัมผัสเนื้อหาเกมที่มีความรุนแรงกับความคิดหรือพฤติกรรมก้าวร้าวบางรูปแบบ

แต่ผลการวิจัยก็ไม่ได้หมายความว่า เล่นเกมรุนแรงแล้วจะกลายเป็นคนรุนแรง

สองเรื่องนี้ไม่เหมือนกัน

ความก้าวร้าวในทางจิตวิทยาอาจหมายถึง พฤติกรรมหรือความคิดที่มุ่งทำร้ายหรือสร้างความเสียหายต่อผู้อื่น

ซึ่งมีตั้งแต่การพูด การแสดงท่าที ไปจนถึงการกระทำบางอย่าง

ส่วนการใช้ความรุนแรงจริงเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

การเอาสองอย่างนี้มารวมกันแล้วบอกว่า

“เกมทำให้เด็กเป็นคนรุนแรง”

จึงเป็นการสรุปที่กว้างเกินไป

 

กลับมาที่เรื่องเกมกันก่อน

เกมบางประเภทต้องใช้การวางแผน

บางเกมต้องจำข้อมูล

บางเกมต้องแก้ปัญหา

บางเกมต้องสื่อสารกับคนอื่น

บางเกมต้องทำงานเป็นทีม

และเกมจำนวนมากก็มีความท้าทายที่ทำให้เด็กต้องลองผิดลองถูกอยู่ตลอด

เพราะฉะนั้นเกมไม่ได้มีแต่ด้านลบ

แต่ปัญหาอาจเกิดขึ้นเมื่อ เกมเข้ามาแทนที่สิ่งสำคัญอื่นในชีวิต

เช่น การนอน

การออกกำลังกาย

การเรียน

การพูดคุยกับครอบครัว

การพบเพื่อนแบบเจอหน้ากัน

หรือเวลาที่เด็กควรได้พักจากหน้าจอ

บางทีสิ่งที่น่าถามจึงไม่ใช่แค่

“เล่นเกมกี่ชั่วโมง?”

แต่คือ

“หลังจากเล่นเกมแล้ว ชีวิตส่วนอื่นยังเดินได้ตามปกติไหม?”

 

ลองนึกถึงเด็กที่เล่นเกมจนตีหนึ่งทุกคืน

ตื่นเช้ามาก็ไม่ไหว

ไปโรงเรียนก็เพลีย

เรียนไม่รู้เรื่อง

กลับบ้านมาก็หงุดหงิด

พอมีใครมาบอกให้หยุดเล่นก็ยิ่งอารมณ์เสีย

ถ้ามองจากภายนอกอาจพูดว่า

“เห็นไหม เล่นเกมแล้วอารมณ์ร้อน”

แต่ลองเปลี่ยนมุมมองอีกนิด

เด็กคนนี้อาจกำลัง นอนไม่พอ

และการนอนที่ไม่เพียงพอก็สามารถกระทบอารมณ์ สมาธิ การควบคุมตัวเอง และการทำงานในชีวิตประจำวันได้

ดังนั้นบางครั้งสิ่งที่เราเห็นว่าเป็น “เด็กอารมณ์เสียเพราะเกม” อาจมีเรื่องการนอนเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการมองแค่เกมอย่างเดียวจึงอาจพลาดบางอย่างไป

 

นอกจากนี้ พฤติกรรม ลักษณะนิสัย บุคลิกของแต่ละคนไม่เหมือนกัน

บางคนเล่นวันละนิดแล้ววางได้

บางคนเล่นแล้วหยุดยาก

บางคนใช้เกมเป็นกิจกรรมสนุก ๆ หลังทำการบ้านเสร็จ

แต่บางคนอาจใช้เกมเป็นที่หลบจากเรื่องที่กำลังเจอในชีวิตจริง

ถ้าเด็กกำลังมีปัญหากับเพื่อน

เครียดเรื่องเรียน

รู้สึกเหงา

หรือมีเรื่องที่บ้าน

เกมอาจกลายเป็นพื้นที่ที่ทำให้รู้สึกดีขึ้นชั่วคราว

โลกในเกมมีเป้าหมายที่ชัด

ทำภารกิจสำเร็จก็ได้รางวัล

แพ้ก็เริ่มใหม่ได้

บางครั้งจึงรู้สึกง่ายกว่าโลกจริง

และถ้าโลกจริงกำลังหนักขึ้นเรื่อย ๆ เด็กก็อาจอยากอยู่ในเกมนานขึ้น

ตรงนี้จึงน่าสนใจกว่าการถามว่า

“เกมทำให้เด็กเป็นอะไร?”

เพราะบางครั้งต้องถามกลับว่า

“เด็กกำลังหนีอะไรเข้าไปในเกมหรือเปล่า?”

 

เด็กแต่ละวัยมีความต้องการและบริบทต่างกัน

สิ่งที่ควรดูมากกว่าจำนวนชั่วโมงการเล่น คือ เกมเริ่มรบกวนชีวิตหรือยัง เช่น

นอนน้อยลงเพราะเล่นเกมหรือไม่

ไม่อยากไปโรงเรียนหรือไม่

การเรียนแย่ลงอย่างต่อเนื่องหรือไม่

เลิกทำกิจกรรมที่เคยชอบหรือไม่

ไม่อยากเจอคนอื่นหรือไม่

หงุดหงิดรุนแรงเมื่อไม่ได้เล่นหรือไม่

หรือพยายามลดเวลาเล่นแล้วทำไม่ได้

ถ้าเกมเริ่มเข้ามาแทนที่ชีวิตส่วนอื่นมากขึ้นเรื่อย ๆ ตรงนี้น่าจะเป็นสัญญาณที่ผู้ใหญ่ควรเข้าไปดูว่าเกิดอะไรขึ้น

องค์การอนามัยโลกก็มีการกำหนด “ภาวะผิดปกติจากการเล่นเกม” หรือ Gaming Disorder ไว้ใน ICD-11 แต่ไม่ได้หมายความว่าเด็กที่เล่นเกมเยอะทุกคนจะมีภาวะนี้ ต้องมีรูปแบบการควบคุมการเล่นที่เสียไป และการเล่นส่งผลกระทบอย่างมีนัยสำคัญต่อชีวิตเป็นระยะเวลาหนึ่งจึงจะเข้าเกณฑ์

พูดง่าย ๆ คือ

เล่นเกมเยอะ ไม่ได้แปลว่ามีปัญหาทันที

ต้องดูว่าชีวิตกำลังเสียสมดุลหรือไม่

แล้วพ่อแม่ควรทำอย่างไร?

บางบ้านพอเห็นลูกเล่นเกมเยอะก็เลือกวิธีเดียว

“เลิกเล่น!”

ปัญหาคือ ถ้าเด็กไม่เข้าใจว่าทำไมต้องเลิก

การห้ามอย่างเดียวอาจกลายเป็นการทะเลาะกันทุกวัน

สิ่งที่ควรทำ คือ การคุยกันเรื่องกติกาในการเล่น

เวลาไหนเล่นได้

เวลาไหนต้องนอน

เวลาไหนต้องทำการบ้าน

มีอะไรที่ต้องรับผิดชอบก่อนเล่นหรือไม่

และถ้าเด็กกำลังเล่นเกมออนไลน์ ก็ควรรู้ด้วยว่าเด็กกำลังเล่นกับใคร

เจอคนแบบไหน และมีเรื่องการกลั่นแกล้งหรือการติดต่อจากคนแปลกหน้าเข้ามาเกี่ยวข้องหรือไม่

ที่สำคัญคือผู้ใหญ่ควรรู้จักเกมที่เด็กเล่นบ้าง

แค่รู้ว่าเกมนั้นเล่นอย่างไร ทำไมเด็กถึงสนุก และอะไรทำให้เด็กอยากกลับไปเล่นซ้ำ

บางครั้งแค่ผู้ใหญ่สนใจสิ่งที่เด็กสนใจ การคุยเรื่องเกมก็กลายเป็นประตูไปสู่เรื่องอื่นได้

เรากำลังโทษเกมง่ายเกินไปหรือเปล่า?

บางครั้งก็อาจเป็นแบบนั้น

เวลาเกิดเรื่องไม่ดีขึ้นกับเด็ก

เรามักอยากหาสาเหตุที่มองเห็นง่ายที่สุด

เกมอยู่บนหน้าจอ เราเห็นเด็กเล่น

เราจึงรู้สึกว่าเกมน่าจะเป็นต้นเหตุ

แต่พฤติกรรมมนุษย์ซับซ้อนกว่านั้น

เด็กคนหนึ่งอาจมีทั้งความเครียดจากการเรียน

ความสัมพันธ์ที่มีปัญหา การนอนที่ไม่พอ

ความกดดันจากครอบครัว หรือปัญหากับเพื่อน และการเล่นเกมอยู่ในชีวิตพร้อมกัน

การจะบอกว่าอะไรเป็นสาเหตุของพฤติกรรมรุนแรงในเด็กคนหนึ่ง

จึงต้องดูข้อมูลของเด็กคนนั้นจริง ๆ ไม่ใช่หยิบปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งมาเป็นคำตอบสำเร็จรูป

แต่ที่สำคัญที่สุดคือ

เด็กที่เล่นเกมไม่ได้แปลว่าเป็นเด็กมีปัญหา

เหมือนกับเด็กที่เล่นฟุตบอลก็ไม่ได้แปลว่าจะต้องเป็นนักกีฬา

เด็กที่ชอบดูหนังไม่ได้แปลว่าจะต้องทำตามสิ่งที่เห็นในหนัง

เกมก็เช่นกัน

มันเป็นกิจกรรมหนึ่งที่สามารถมีทั้งข้อดีและข้อเสีย

ขึ้นอยู่กับเนื้อหา วิธีเล่น ระยะเวลา และบริบทของชีวิตเด็ก

 

ถ้าเด็กเล่นเกมวันละหลายชั่วโมง แต่ยังนอนพอ

ไปโรงเรียน

ทำหน้าที่ของตัวเอง

เจอเพื่อน

ออกกำลังกาย

คุยกับครอบครัว

และยังทำกิจกรรมอื่นได้ตามปกติ

ภาพก็จะเป็นอีกแบบ

 

แต่ถ้าเด็กเริ่มถอนตัวจากทุกอย่าง

ไม่อยากเจอใคร

นอนไม่เป็นเวลา

เรียนแย่ลง

อารมณ์เปลี่ยนไปมาก

และใช้เกมเป็นสิ่งเดียวที่ทำให้รู้สึกดี

ภาพก็จะเป็นอีกแบบ

 

ดังนั้นก่อนจะถามว่า

“เกมกำลังเปลี่ยนเด็กหรือเปล่า?”

ควรลองถามก่อนว่า

“ตอนนี้ชีวิตของเด็กกำลังเกิดอะไรขึ้นบ้าง?”

เพราะเกมอาจเป็นต้นเหตุในบางกรณี

อาจเป็นตัวกระตุ้นในบางสถานการณ์

อาจเป็นพื้นที่พักใจของเด็กบางคน

หรืออาจเป็นเพียงสิ่งหนึ่งที่อยู่ในชีวิตของเด็ก ขณะที่สาเหตุจริง ๆ อยู่ที่อื่น

การเข้าใจเด็กจึงอาจสำคัญกว่าการรีบหา “ผู้ร้าย”

แน่นอนว่าหน้าจอที่เด็กกำลังจ้องอยู่ ไม่สามารถบอกทั้งหมดว่าเกิดอะไรขึ้นในใจของเด็กคนนั้น

 

เพราะสุดท้ายแล้ว สิ่งที่อยู่บนหน้าจออาจมองเห็นได้ง่ายกว่าสิ่งที่อยู่ในใจเด็ก

เราเห็นว่าเด็กกำลังเล่นเกม

แต่เราอาจไม่เห็นว่า ก่อนหน้านั้นเด็กเจออะไรมาบ้าง

บางทีสิ่งที่ควรถามจึงไม่ใช่แค่

“เด็กเล่นเกมมากเกินไปหรือเปล่า?”

แต่อาจเป็น

“มีอะไรในชีวิตที่ทำให้เด็กอยากอยู่ในเกมมากกว่ากลับมาอยู่ในโลกจริง?”

เพราะบางครั้ง การปิดเกมอาจทำให้หน้าจอดับลง

แต่ไม่ได้แปลว่า สิ่งที่อยู่ในใจเด็กจะดับตามไปด้วย