ทำไม เหรียญ 25 และ 50 สตางค์ ยังอยู่ ทั้งที่ แทบ ซื้ออะไร ไม่ได้แล้ว

เหรียญเล็กที่ไม่ได้มีไว้ซื้อของชิ้นเล็ก

ลองนึกภาพตอนรับเงินทอนจากร้านสะดวกซื้อ เหรียญสีทองแดงขนาดจิ๋วหล่นลงบนฝ่ามือ แล้วเกิดคำถามทันทีว่า จะเอาไปซื้ออะไรได้บ้าง คำตอบคือแทบไม่มีของชิ้นไหนตั้งราคา 25 หรือ 50 สตางค์แล้ว หลายคนเลยมองว่าเหรียญสองชนิดนี้น่าจะหมดหน้าที่ไปนานแล้ว แต่ความจริง หน้าที่ของเหรียญไม่ได้วัดจากการซื้อของหนึ่งชิ้นได้หรือไม่ได้ มันวัดจากความสามารถในการ ปิดยอดเงินให้ตรง ต่างหาก

กรมธนารักษ์ระบุว่าเหรียญกษาปณ์หมุนเวียนของไทยมี 9 ชนิดราคา แต่ชนิดที่ใช้หมุนเวียนในระบบเศรษฐกิจทั่วไปมี 6 ชนิด ตั้งแต่ 10 บาทลงมาถึง 25 สตางค์ ส่วนเหรียญ 10 สตางค์ 5 สตางค์ และ 1 สตางค์ ยังมีสถานะในระบบบัญชี แต่ไม่ได้ถูกนำมาใช้จ่ายทั่วไป จุดนี้น่าสนใจมาก เพราะมันแปลว่าเส้นแบ่งของระบบเงินสดไทยตอนนี้ไม่ได้อยู่ที่ 1 บาท แต่อยู่ที่ หนึ่งในสี่ของบาท

เหตุผลแรกอยู่ที่ราคาสินค้าและยอดรวมไม่ได้ลงท้ายเป็นจำนวนเต็มเสมอ ต่อให้ไม่มีขนมราคา 50 สตางค์ แต่สินค้า 2 ชิ้น ส่วนลด คูปอง บริการเสริม หรือการคำนวณภาษี อาจทำให้ยอดสุดท้ายลงท้ายด้วย .25 .50 หรือ .75 บาทได้ เหรียญ 25 สตางค์จึงไม่ได้ทำงานแบบสินค้าแลกเหรียญหนึ่งต่อหนึ่ง แต่มันเป็นชิ้นส่วนเล็กสุดที่ช่วยประกอบยอดเงินสดให้ใกล้กับตัวเลขบนใบเสร็จมากที่สุด

เรื่องภาษียิ่งเห็นภาพชัด กรมสรรพากรมีแนววินิจฉัยว่าหากการคำนวณภาษีจากการขายสินค้าและบริการเกิดเศษสตางค์ ก็ต้องแสดงเศษนั้นไว้ในใบกำกับภาษี หมายความว่าระบบบัญชียังคิดเงินละเอียดถึงสองตำแหน่งทศนิยม แม้ในชีวิตประจำวันจะไม่ได้หยิบเหรียญ 1 สตางค์มาจ่ายก็ตาม ระบบหลังร้าน โปรแกรมบัญชี ใบแจ้งหนี้ และเอกสารภาษี จึงยังเดินด้วยหน่วยสตางค์อยู่ตลอด เหรียญ 25 กับ 50 สตางค์เป็นเหมือนสะพานช่วงสุดท้ายระหว่างตัวเลขในระบบกับเงินสดในมือ

แล้วร้านค้าปัดเศษไปเลยไม่ได้หรือ? หลายแห่งทำอยู่แล้ว โดยเฉพาะยอดที่ไม่สามารถทอนด้วยเหรียญที่หมุนเวียนจริง แต่การปัดเศษไม่ใช่เรื่องเล็กแบบตัดทศนิยมทิ้งแล้วจบ ถ้าปัดขึ้นทุกครั้ง ผู้ซื้อเสียเปรียบ ถ้าปัดลงทุกครั้ง ร้านค้าเสียเปรียบ และถ้าจะยกเลิกเหรียญสตางค์อย่างเป็นทางการ ก็ต้องกำหนดให้ชัดว่าจะปัดเฉพาะยอดรวมตอนจ่ายเงินสด หรือปัดราคาสินค้าแต่ละชิ้น จะใช้หลักใกล้ที่สุดหรือหลักอื่น รวมถึงต้องแก้ระบบขายหน้าร้าน เครื่องรับเหรียญ สัญญา ใบเสร็จ และวิธีสื่อสารกับคนทั้งประเทศ

มองจากฝั่งกฎหมาย เหรียญ 25 และ 50 สตางค์ไม่ได้เป็นของสะสมหรือเศษโลหะไร้ประโยชน์ แต่เป็นเงินที่ใช้ชำระหนี้ได้ตามกฎหมาย เพียงมีเพดานการใช้ เหรียญสองชนิดนี้ใช้ชำระได้คราวละไม่เกิน 10 บาท เท่ากับว่าเหรียญ 25 สตางค์ใช้ได้ไม่เกิน 40 เหรียญต่อครั้ง และเหรียญ 50 สตางค์ใช้ได้ไม่เกิน 20 เหรียญต่อครั้ง กติกานี้ช่วยให้เหรียญเล็กยังทำหน้าที่เป็นเงินทอน โดยไม่เปิดทางให้มีการขนเหรียญกระสอบใหญ่ไปจ่ายหนี้จนอีกฝ่ายรับภาระเกินควร

อีกมุมที่มักถูกมองข้ามคือ คนแต่ละกลุ่มใช้เงินไม่เหมือนกัน คนที่จ่ายผ่านมือถือแทบทุกครั้งอาจไม่เจอเหรียญสตางค์เป็นเดือน แต่ร้านค้าปลีก ตลาด จุดบริการเงินสด ตู้หรือเครื่องบางประเภท และผู้ที่ยังพึ่งเงินสดยังต้องรับมือกับยอดทศนิยม การตัดสินจากกระเป๋าของคนกลุ่มเดียวจึงอาจทำให้ดูเหมือนเหรียญหมดประโยชน์ ทั้งที่มันยังทำงานเงียบๆ ในจุดที่ระบบดิจิทัลเข้าไม่ถึงหรือไม่สะดวก

คำถามที่ควรถามจึงไม่ใช่แค่ว่าเหรียญ 25 หรือ 50 สตางค์ซื้ออะไรได้ แต่ควรถามว่า ถ้าเอาออกแล้ว ระบบจะจัดการเศษราคาอย่างยุติธรรมแบบไหน ตราบใดที่ราคาสินค้า ภาษี ส่วนลด และบัญชียังมีหน่วยสตางค์ การมีเหรียญเล็กไว้รองรับเงินสดก็ยังมีเหตุผล แม้ประโยชน์ของมันจะไม่ได้อยู่ที่การซื้อของชิ้นหนึ่ง แต่อยู่ที่การทำให้คนจ่ายเท่าที่ควรจ่าย และร้านได้รับเท่าที่ควรได้รับ

เหรียญเล็กไม่ได้ไร้ประโยชน์ แค่งานของมันซ่อนอยู่ในยอดรวม