HPV กับ HIV ชื่อคล้ายกัน แต่เป็นคนละไวรัส ต่างกันตรงไหน ตรวจแบบใด และป้องกันอย่างไร ให้ถูกทาง

HPV กับ HIV ชื่อคล้าย แต่สิ่งที่ไวรัสทำกับร่างกายคนละเรื่อง

เห็นตัวย่อสองคำนี้อยู่ใกล้กันทีไร หลายคนเผลอคิดว่าเป็นเชื้อกลุ่มเดียวกัน หรือถ้าตรวจพบ HPV ก็แปลว่าเสี่ยงเป็น HIV ตามไปด้วย ความจริงคือ HPV และ HIV เป็นไวรัสคนละชนิด ผลตรวจของเชื้อหนึ่งไม่ใช่ผลของอีกเชื้อ เพียงแต่ทั้งคู่ติดต่อผ่านกิจกรรมทางเพศได้ จึงมักถูกพูดถึงในบทสนทนาเดียวกัน

HPV เน้นติดที่ผิวหนังและเยื่อบุ
HPV หรือฮิวแมนแพปพิลโลมาไวรัส เป็นไวรัสหลายสายพันธุ์ ติดต่อได้จากการสัมผัสผิวหนังบริเวณใกล้ชิด โดยเฉพาะบริเวณอวัยวะเพศ ทวารหนัก ปาก และลำคอ ไม่จำเป็นต้องมีการสอดใส่ก็รับเชื้อได้ ผู้ติดเชื้อส่วนใหญ่มักไม่มีอาการ และประมาณ 9 ใน 10 ราย ร่างกายควบคุมเชื้อได้เองภายในสองปี

จุดที่ต้องจำคือ HPV ไม่ได้ให้ผลลัพธ์เหมือนกันทุกสายพันธุ์ กลุ่มความเสี่ยงต่ำบางชนิดทำให้เกิดหูดบริเวณอวัยวะเพศ ส่วนกลุ่มความเสี่ยงสูงที่ติดอยู่นานอาจทำให้เซลล์เปลี่ยนแปลงและเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งปากมดลูก รวมถึงมะเร็งทวารหนัก อวัยวะเพศ และคอหอย หูดกับมะเร็งจึงไม่ใช่ขั้นต่อกันแบบเห็นหูดแล้วต้องกลายเป็นมะเร็ง เพราะสายพันธุ์ที่ทำให้หูดกับสายพันธุ์ก่อมะเร็งมักเป็นคนละกลุ่ม

HIV เน้นโจมตีระบบภูมิคุ้มกัน
HIV หรือไวรัสภูมิคุ้มกันบกพร่องของมนุษย์ เข้าไปทำลายเซลล์ภูมิคุ้มกัน โดยเฉพาะเซลล์ซีดีโฟร์ หากไม่ได้รับการรักษา ภูมิคุ้มกันอาจลดลงจนเข้าสู่ระยะเอดส์ แต่คำว่า HIV กับเอดส์ก็ไม่ใช่คำเดียวกัน HIV คือชื่อเชื้อ ส่วนเอดส์คือระยะที่ภูมิคุ้มกันเสียหายมากหรือเกิดโรคฉวยโอกาสบางชนิด

ปัจจุบันยาต้านไวรัสช่วยกดปริมาณเชื้อให้ต่ำมาก คนที่กินยาสม่ำเสมอสามารถมีสุขภาพและใช้ชีวิตได้ตามปกติ และเมื่อกดไวรัสจนตรวจไม่พบอย่างต่อเนื่อง จะไม่ถ่ายทอด HIV ผ่านเพศสัมพันธ์ หลักนี้เรียกว่า U=U แต่ยังต้องกินยาและติดตามผลตามนัด ไม่ใช่ตรวจไม่พบแล้วหยุดยาเอง

ทางติดต่อก็ไม่เหมือนกันเสียทีเดียว
HPV แพร่ได้จากการแนบชิดของผิวหนังบริเวณที่ถุงยางอาจคลุมไม่ถึง ถุงยางจึงช่วยลดความเสี่ยงแต่ป้องกันไม่ได้ทั้งหมด ส่วน HIV ต้องอาศัยสารคัดหลั่งที่มีเชื้อในปริมาณเพียงพอ เช่น เลือด น้ำอสุจิ สารคัดหลั่งจากช่องคลอดหรือทวารหนัก และน้ำนมแม่ เชื้อไม่ติดต่อจากการกอด จับมือ ใช้จานร่วมกัน ยุงกัด เหงื่อ หรือน้ำลายจากการใช้ชีวิตทั่วไป

วิธีตรวจแยกกันชัดมาก
HIV ตรวจจากเลือดหรือชุดตรวจที่มองหาแอนติเจนและแอนติบอดี บางกรณีใช้การตรวจสารพันธุกรรม หากเพิ่งมีความเสี่ยงแล้วผลลบ ยังสรุปทันทีไม่ได้ เพราะแต่ละวิธีมีช่วงเวลาที่เชื้ออาจยังตรวจไม่พบ จึงควรแจ้งวันที่เสี่ยงและชนิดชุดตรวจกับบุคลากรสุขภาพเพื่อวางแผนตรวจซ้ำ

HPV ไม่ได้ตรวจด้วยชุดตรวจ HIV และไม่ได้ใช้การเจาะเลือดแบบเดียวกัน การตรวจ HPV ที่ใช้คัดกรองเป็นหลักคือการเก็บตัวอย่างจากปากมดลูก อาจทำร่วมกับการตรวจเซลล์ปากมดลูก ส่วนบริเวณอื่นยังไม่มีการตรวจคัดกรองมาตรฐานสำหรับทุกคนทุกตำแหน่ง ดังนั้นคำว่า ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ครบชุด อาจไม่ได้รวม HPV เสมอ ต้องถามสถานพยาบาลให้ชัด

การป้องกันต้องใช้คนละเครื่องมือ
HPV มีวัคซีนที่ช่วยป้องกันสายพันธุ์สำคัญได้ดีที่สุดเมื่อฉีดก่อนสัมผัสเชื้อ แต่ผู้ที่เคยมีเพศสัมพันธ์แล้วก็อาจยังได้ประโยชน์ เพราะอาจยังไม่เคยรับเชื้อครบทุกสายพันธุ์ วัคซีนป้องกันการติดเชื้อใหม่ ไม่ได้ล้างเชื้อเดิม และไม่แทนการคัดกรองมะเร็งปากมดลูก จำนวนเข็มขึ้นกับอายุ ภูมิคุ้มกัน และแนวทางของประเทศ จึงควรเช็กกับสถานพยาบาล

HIV ยังไม่มีวัคซีนสำหรับใช้ทั่วไป แต่มีถุงยาง ยาเพร็พสำหรับป้องกันก่อนมีความเสี่ยง และยาเป๊ปสำหรับกรณีฉุกเฉินหลังเสี่ยง หากถุงยางแตก มีเพศสัมพันธ์ที่กังวล หรือสัมผัสเลือดที่อาจมีเชื้อ ควรไปโรงพยาบาลทันที เพราะยาเป๊ปต้องเริ่มให้เร็วที่สุดและไม่เกิน 72 ชั่วโมง ไม่ควรรอดูอาการ

แล้วถ้ามี HIV จะเกี่ยวกับ HPV ตรงไหน
ความเกี่ยวข้องอยู่ที่ภูมิคุ้มกัน ผู้มี HIV อาจกำจัด HPV ได้ยากขึ้น ทำให้เชื้อคงอยู่นานและมีโอกาสเกิดรอยโรคจาก HPV สูงขึ้น การกินยาต้าน HIV สม่ำเสมอ การรับวัคซีน HPV ตามคำแนะนำ และการคัดกรองตามนัดจึงสำคัญเป็นพิเศษ แต่การมี HIV ไม่ได้แปลว่าต้องเป็นมะเร็ง และการมี HPV ก็ไม่ได้แปลว่ามี HIV

จำง่ายๆ HPV มีวัคซีนและการคัดกรอง ส่วน HIV มียาป้องกัน ยาต้าน และการตรวจเลือด

ถ้ากังวลจากเหตุการณ์เดียวกัน ควรประเมินทั้งสองเรื่องแยกกัน อย่าใช้ผลตรวจตัวหนึ่งแทนอีกตัว และอย่าตัดสินจากอาการ เพราะทั้ง HPV และ HIV สามารถอยู่โดยไม่แสดงอาการได้ การตรวจให้ตรงชนิดเชื้อและตรงช่วงเวลา ช่วยให้ตัดความกังวลแบบเดาไปเองได้มากที่สุด