อุตรกุรุทวีป ดินแดนไร้ความหวงแหนในจักรวาลพุทธที่ไม่ได้มีดีแค่ความสบาย

อุตรกุรุทวีป ดินแดนที่ไม่มีคำว่าแย่งกันอยู่

ชื่อที่พิมพ์ว่า อุคระกุรุทวีป น่าจะหมายถึง อุตรกุรุทวีป หรือที่บางแหล่งเขียนว่า อุตตรกุรุทวีป ชื่อนี้ไม่ได้เป็นประเทศลับบนแผนที่โลก และไม่ได้เป็นดาวเคราะห์ที่นักดาราศาสตร์กำลังตามหา แต่เป็นดินแดนหนึ่งในภาพจักรวาลแบบพุทธโบราณ ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของเขาพระสุเมรุ คู่กับอีกสามทวีปคือ ชมพูทวีป บุพวิเทหทวีป และอมรโคยานทวีป พออ่านคำบรรยายครั้งแรก ภาพที่โผล่มาแทบจะเป็นเมืองในฝัน ผู้คนไม่ต้องดิ้นรนหาอาหาร ไม่มีการหวงทรัพย์ว่าเป็นของใครของมัน ธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ น้ำสะอาด พื้นดินน่าอยู่ ต้นไม้ให้สิ่งจำเป็นต่อชีวิต บางคัมภีร์เล่าถึงต้นกัลปพฤกษ์ที่ให้เสื้อผ้า เครื่องประดับ และของใช้ตามต้องการ ฟังดูคล้ายโลกที่ตัดปัญหาปากท้องออกไปหมด เหลือแค่การใช้ชีวิตโดยไม่ต้องเอาชนะใคร จุดเด่นไม่ได้อยู่ที่ของฟรี แต่อยู่ที่การไม่มีการถือครองกัดกินใจ พระไตรปิฎกในติฐานสูตรกล่าวถึงชาวอุตรกุรุทวีปด้วยคุณสมบัติสำคัญสามอย่าง คือ ไม่มีทุกข์ ไม่มีความหวงแหน และมีอายุแน่นอน อรรถกถาที่อธิบายต่อมาระบุอายุไว้หนึ่งพันปี พร้อมคติหลังตายที่แน่นอนในทางดี เรื่องนี้ทำให้ดินแดนดังกล่าวต่างจากสวรรค์เสียทีเดียว เพราะผู้อยู่อาศัยยังเป็นมนุษย์ เพียงแต่เป็นมนุษย์ในสภาพแวดล้อมที่ความขาดแคลนและการยึดถือทรัพย์เบาบางจนแทบไม่เหลือ ตรงนี้น่าสนใจมาก เพราะปัญหาหลายอย่างในสังคมไม่ได้เกิดจากของมีไม่พอเสมอไป แต่เกิดจากความรู้สึกว่า ของชิ้นนี้ต้องเป็นของขาด คนอื่นห้ามแตะ ที่ดินต้องกว้างกว่า บ้านต้องใหญ่กว่า ยอดเงินต้องมากกว่า พอความมั่นคงถูกผูกกับการครอบครอง การเปรียบเทียบก็เริ่มทำงานทันที อุตรกุรุทวีปจึงไม่ใช่แค่ภาพเมืองอุดมสมบูรณ์ แต่เหมือนคำถามแรงๆ ว่า ถ้ามนุษย์ไม่ต้องสะสมเพื่อเอาตัวรอด ชีวิตจะยังแข่งขันกันหนักขนาดเดิมหรือเปล่า ในวรรณคดีไตรภูมิ ภาพธรรมชาติก็ถูกวางไว้อย่างละเมียด แม่น้ำใส ไม่มีโคลนสกปรก อากาศและน้ำให้สัมผัสสบาย พืชมีหนามแทบไม่ปรากฏ รายละเอียดพวกนี้ทำให้ดินแดนไม่ได้ดูเป็นแค่คลังอาหารขนาดใหญ่ แต่เป็นระบบนิเวศที่ไม่คอยทำร้ายผู้อยู่อาศัย นักวิชาการบางส่วนจึงอ่านอุตรกุรุทวีปในฐานะ สังคมอุดมคติเชิงนิเวศ คือสังคมที่ความสงบของคนเดินคู่กับความสมบูรณ์ของธรรมชาติ ไม่ได้เอาธรรมชาติมาเป็นวัตถุดิบให้ใช้จนหมดแล้วค่อยหาที่ใหม่ แต่มีมุมหักเล็กๆ ที่หลายคนอาจไม่ทันสังเกต ชมพูทวีปซึ่งเป็นโลกของมนุษย์แบบที่คุ้นเคย กลับถูกยกว่ามีข้อได้เปรียบบางด้าน เพราะมีทั้งสุขและทุกข์ปะปนกัน มีการกระทำที่หลากหลาย และเป็นแดนที่พระพุทธองค์อุบัติ ความไม่สมบูรณ์นี่เองทำให้เกิดแรงผลักให้ตั้งคำถาม ฝึกใจ และหาทางพ้นทุกข์ ส่วนชีวิตที่สบายแน่นอนเกินไปอาจไม่มีแรงกระแทกมากพอให้ตื่นจากความเคยชิน

ดินแดนที่สบายที่สุด อาจไม่ใช่ดินแดนที่ปลุกปัญญาได้ดีที่สุด

จุดนี้ทำให้อุตรกุรุทวีปไม่ใช่นิทานขายฝันแบบตรงเส้น เพราะภาพหนึ่งบอกว่า สังคมไร้การแย่งชิงน่าอยู่มาก อีกภาพกลับเตือนว่า ความสบายไม่ได้แปลว่ามีโอกาสเติบโตทางใจสูงสุดเสมอ ความทุกข์ไม่ใช่ของน่าหลงใหล แต่เมื่อมันเกิดขึ้นแล้ว มนุษย์สามารถใช้มันเป็นเหตุให้มองเห็นความไม่แน่นอน ความอยาก และการยึดติดได้ ถ้าอ่านแบบไม่ต้องเถียงว่าดินแดนนี้มีอยู่จริงตรงพิกัดไหน อุตรกุรุทวีปจะกลายเป็นกระจกสะท้อนสังคมได้ชัดทีเดียว เมืองที่อาหารพอแต่คนยังกักตุน เมืองที่มีของใช้ล้นบ้านแต่ใจยังกลัวขาด เมืองที่เทคโนโลยีช่วยประหยัดแรงแต่เวลาว่างกลับหายไปเรื่อยๆ ทั้งหมดทำให้คำว่าอุดมสมบูรณ์ต้องถูกถามใหม่ว่า หมายถึงมีของมาก หรือหมายถึงไม่มีใครถูกทิ้งไว้ข้างหลัง อีกด้านหนึ่ง ดินแดนนี้ยังแตะเรื่องสิ่งแวดล้อมแบบตรงมาก ชีวิตที่ดีไม่ได้แยกจากน้ำสะอาด ดินดี อากาศดี และพืชพันธุ์ที่เกื้อหนุน หากสังคมผลิตของได้มหาศาลแต่แม่น้ำเน่า อากาศหายใจลำบาก และพื้นที่สีเขียวกลายเป็นของหายาก ความมั่งคั่งนั้นก็มีรอยรั่วใหญ่ อุตรกุรุทวีปจึงชวนมองความเจริญแบบรวมทั้งคนและธรรมชาติ ไม่ใช่ดูตัวเลขรายได้เพียงช่องเดียว ส่วนชื่อ อุตรกุรุ มาจากแนวคิดดินแดนกุรุทางทิศเหนือ คำว่าอุตรมีความหมายว่าทิศเหนือ จึงสัมพันธ์กับตำแหน่งเหนือเขาพระสุเมรุในจักรวาลโบราณ รูปสะกดที่พบมีทั้ง อุตรกุรุทวีป อุตรกุรูทวีป และอุตตรกุรุทวีป ต่างกันตามแบบถ่ายทอดบาลีและสันสกฤต ส่วนคำว่าอุคระกุรุทวีปไม่ใช่รูปที่พบทั่วไปในพจนานุกรมหรือคัมภีร์ภาษาไทย พอมองครบทุกด้าน เสน่ห์ของอุตรกุรุทวีปไม่ได้อยู่ที่คำถามว่าเดินทางไปได้ไหม แต่อยู่ที่คำถามว่า จะยกบางส่วนของดินแดนนั้นมาไว้ในสังคมจริงได้แค่ไหน เช่น ลดการหวงทรัพยากรที่ทุกคนต้องใช้ร่วมกัน ทำให้ของจำเป็นเข้าถึงได้ง่าย ออกแบบเมืองไม่ให้ธรรมชาติเป็นฝ่ายรับภาระทั้งหมด และสร้างความมั่นคงโดยไม่บังคับให้ทุกชีวิตแข่งกันจนหมดแรง อุตรกุรุทวีปอาจไม่มีหมุดบนแผนที่ แต่แนวคิดเรื่องสังคมที่ไม่มีใครต้องแย่งอาหาร ไม่มีใครยึดทุกอย่างไว้คนเดียว และธรรมชาติไม่ถูกทำให้พังเพื่อแลกกับความสะดวก ยังเป็นภาพที่ทันสมัยอยู่มาก เพียงแต่ภาพนี้ไม่ได้บอกให้หนีโลกไปหาดินแดนลับ มันเหมือนโยนโจทย์กลับมาว่า โลกที่อยู่ตอนนี้จะขยับเข้าใกล้ความไม่หวงแหนได้สักกี่ก้าวก่อนหมดวัน