เลือดเป็นกรดไม่เกี่ยวกับรสเปรี้ยว แต่อาจมาจากปอด ไต หรือการเผาผลาญผิดปกติ

เลือดเป็นกรด ไม่ได้แปลว่าเลือดมีรสเปรี้ยว

คำว่า สภาวะเลือดเป็นกรด ฟังแล้วชวนให้นึกถึงการกินของเปรี้ยว น้ำอัดลม หรือกาแฟหนักๆ แต่ความจริงคนละเรื่องกันเลย ภาวะนี้หมายถึงระบบควบคุมกรดด่างของร่างกายเสียสมดุล จนกระบวนการที่สร้างกรดมีมากเกินไป ขับกรดออกไม่ทัน สูญเสียไบคาร์บอเนต หรือระบายคาร์บอนไดออกไซด์ออกทางปอดได้ไม่ดี ถ้าวัดระดับ pH ในเลือดแดงแล้วต่ำกว่า 7.35 จะเรียกว่าเลือดมีภาวะเป็นกรด ส่วนคำว่า acidosis ใช้เรียกกระบวนการที่กำลังผลักระดับ pH ให้ต่ำลง ซึ่งบางช่วงร่างกายอาจยังชดเชยจนระดับ pH ดูเกือบปกติได้

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะ อาหารรสเปรี้ยวไม่ได้ทำให้เลือดกลายเป็นกรดตรงๆ ร่างกายมีทั้งระบบบัฟเฟอร์ ปอด และไตคอยประคองระดับ pH ในช่วงแคบมาก ปอดช่วยขับคาร์บอนไดออกไซด์ออกภายในเวลาไม่นาน ส่วนไตช่วยขับกรดและรักษาไบคาร์บอเนต ถ้าสองระบบนี้ยังทำงานดี ผลเลือดจะไม่แกว่งตามมื้ออาหารง่ายๆ ดังนั้นการซื้อผลิตภัณฑ์ด่างมาดื่มเพื่อแก้เลือดเป็นกรดเอง จึงไม่ใช่คำตอบ และอาจทำให้เสียเวลาหาสาเหตุจริง

ภาวะนี้แบ่งใหญ่ๆ ได้สองทาง

แบบแรกคือ เมตาบอลิกแอซิโดซิส เกิดจากกรดสะสมหรือไบคาร์บอเนตลดลง ตัวอย่างที่พบได้คือ เบาหวานที่ขาดอินซูลินจนเกิดคีโตแอซิโดซิส ไตเสื่อมหรือไตวายจนขับกรดไม่ทัน ท้องเสียรุนแรงจนเสียไบคาร์บอเนต ภาวะช็อกหรือติดเชื้อรุนแรงที่ทำให้เนื้อเยื่อขาดออกซิเจนและแลคเตตสูง รวมถึงยาหรือสารพิษบางชนิด คนที่มีเบาหวานแล้วน้ำตาลสูงมาก กระหายน้ำ ปัสสาวะบ่อย คลื่นไส้ ปวดท้อง หายใจลึกเร็ว หรือมีกลิ่นลมหายใจคล้ายผลไม้ ต้องนึกถึงคีโตแอซิโดซิสไว้ก่อน เพราะเป็นเหตุฉุกเฉินที่อันตรายได้

อีกแบบคือ เรสไพราทอรีแอซิโดซิส หรือภาวะกรดจากการหายใจ เกิดเมื่อปอดระบายคาร์บอนไดออกไซด์ออกไม่พอ เช่น โรคปอดกำเริบรุนแรง ทางเดินหายใจอุดกั้น กล้ามเนื้อหายใจอ่อนแรง หรือการหายใจถูกกดจากยาบางชนิด แบบเฉียบพลันอาจทำให้ปวดศีรษะ ง่วง ซึม สับสน และหายใจตื้นลง ส่วนแบบเรื้อรังร่างกายอาจปรับตัวบางส่วนจนไม่ค่อยมีอาการชัด แต่ไม่ได้แปลว่าปลอดภัย เพราะเมื่อมีการติดเชื้อหรือโรคปอดกำเริบ ผลเลือดอาจทรุดเร็วได้

อาการของเลือดเป็นกรดไม่ได้มีหน้าตาเดียว บางรายมีแค่เหนื่อย อ่อนเพลีย คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร บางรายหายใจเร็วและลึกเหมือนพยายามเป่ากรดออก บางรายกลับหายใจช้า ง่วง หรือสับสน ขึ้นอยู่กับชนิดและสาเหตุ จุดที่ควรไปห้องฉุกเฉินทันทีคือ หายใจลำบากมาก ซึมลง ปลุกยาก สับสน เจ็บหน้าอก ชัก หมดสติ อาเจียนต่อเนื่อง หรือมีเบาหวานร่วมกับน้ำตาลสูงและหายใจผิดปกติ อย่ารอดูอาการเอง เพราะความเป็นกรดที่รุนแรงรบกวนการทำงานของหัวใจ สมอง หลอดเลือด และเกลือแร่ได้

ตรวจอะไรถึงจะรู้

การวินิจฉัยไม่ได้ดูจากความรู้สึกหรือกระดาษวัด pH ปัสสาวะ แพทย์มักตรวจแก๊สในเลือดเพื่อดู pH คาร์บอนไดออกไซด์ และไบคาร์บอเนต พร้อมตรวจเกลือแร่ น้ำตาล คีโตน การทำงานของไต และแลคเตตตามอาการ บางกรณีจะคำนวณ anion gap เพื่อแยกว่ากรดชนิดใดกำลังสะสม ข้อมูลชุดนี้ช่วยบอกได้ว่าเป็นปัญหาจากการเผาผลาญ จากการหายใจ หรือเกิดหลายอย่างพร้อมกัน การเห็นระดับไบคาร์บอเนตต่ำเพียงตัวเดียวจึงยังสรุปสาเหตุไม่ได้

การรักษาก็ไม่ใช่แค่ทำให้ตัวเลขกลับมาสวย แต่ต้องแก้ต้นเหตุ เช่น ให้สารน้ำและอินซูลินในคีโตแอซิโดซิส รักษาการติดเชื้อและภาวะช็อก ช่วยการหายใจเมื่อคาร์บอนไดออกไซด์คั่ง หยุดหรือแก้พิษจากยาตามข้อบ่งชี้ และพิจารณาการบำบัดทดแทนไตในรายที่ไตล้มเหลวรุนแรง ส่วนโซเดียมไบคาร์บอเนตมีบทบาทเฉพาะบางกรณี ต้องดูระดับความรุนแรง สาเหตุ และผลข้างเคียง ไม่ควรซื้อกินเอง เพราะอาจทำให้โซเดียมสูง น้ำเกิน หรือสมดุลเกลือแร่เพี้ยนได้

สรุปแบบจำง่าย เลือดเป็นกรดไม่ใช่โรคชื่อเดียว แต่เป็นสัญญาณว่าระบบหายใจ การเผาผลาญ ไต หรือการไหลเวียนเลือดกำลังมีปัญหา สิ่งที่ช่วยได้จริงคือสังเกตอาการอันตราย รู้โรคประจำตัว ใช้ยาตามแพทย์สั่ง และตรวจเลือดเมื่อมีเหตุสงสัย ไม่ใช่พยายามปรับระดับ pH ด้วยสูตรด่างจากอินเทอร์เน็ต เพราะตัวเลขที่ผิดปกติอาจเป็นปลายเหตุ ส่วนต้นเหตุต่างหากที่ต้องรีบจัดการ