ยาชาบล็อกประตูโซเดียมอย่างไร จนกระแสไฟฟ้าในเส้นประสาทส่งความเจ็บไปไม่ถึงสมอง

ยาชาไม่ได้ดับเส้นประสาท แต่ทำให้สัญญาณไฟฟ้าเดินทางต่อไม่ได้ชั่วคราว

ลองนึกภาพเส้นประสาทเป็นสายส่งข้อความที่ไม่ได้ปล่อยกระแสไฟยาวต่อเนื่องแบบสายไฟบ้าน แต่ส่งเป็นคลื่นสั้นๆ ชื่อว่า “ศักย์งาน” หรือ action potential คลื่นแต่ละลูกเกิดจากไอออนที่มีประจุเคลื่อนผ่านประตูโปรตีนบนเยื่อหุ้มเซลล์ประสาท เมื่อปลายประสาทรับความเจ็บปวดจากเข็ม ความร้อน แรงกด หรือบาดแผล ข้อมูลนั้นจะถูกแปลงเป็นคลื่นไฟฟ้า แล้ววิ่งไปตามเส้นประสาท ผ่านไขสันหลัง จนสมองตีความว่าเจ็บตรงไหนและแรงแค่ไหน จุดสำคัญอยู่ที่ประตูโซเดียม ปกติเยื่อหุ้มเส้นประสาทมีความต่างศักย์ระหว่างด้านในกับด้านนอก พอสิ่งกระตุ้นแรงถึงเกณฑ์ ประตูโซเดียมชนิดตอบสนองต่อแรงดันไฟฟ้าจะเปิด ไอออนโซเดียมซึ่งมีประจุบวกไหลเข้าสู่เซลล์อย่างรวดเร็ว ทำให้บริเวณนั้นเปลี่ยนสภาพจากลบไปทางบวก กระบวนการนี้กระตุ้นประตูถัดไปให้เปิดต่อกันเป็นทอดๆ คล้ายคนลุกขึ้นยืนต่อกันทั้งแถว คลื่นจึงเคลื่อนจากจุดเจ็บไปถึงระบบประสาทส่วนกลางได้ ยาชาเฉพาะที่ เช่น ลิโดเคน บูพิวาเคน หรือเมพิวาเคน เข้ามาขัดจังหวะตรงนี้ โมเลกุลยาชาส่วนที่ยังไม่มีประจุสามารถละลายในไขมันและลอดผ่านเยื่อหุ้มเส้นประสาทเข้าไปด้านใน เมื่อเข้าเซลล์แล้ว โมเลกุลส่วนหนึ่งรับโปรตอนจนมีประจุบวก จากนั้นไปจับบริเวณด้านในของช่องโซเดียม โดยจับได้ดีเป็นพิเศษเมื่อช่องกำลังเปิดหรืออยู่ในสภาพหยุดทำงานชั่วคราวหลังเปิด

เหมือนเอาตัวกั้นไปคาไว้ด้านในประตู โซเดียมจึงไหลเข้าไม่พอ

เมื่อโซเดียมเข้าไม่พอ เยื่อหุ้มประสาทจะขึ้นถึงระดับกระตุ้นได้ยากขึ้น ยอดคลื่นไฟฟ้าต่ำลง การส่งต่อระหว่างช่วงของเส้นประสาทเริ่มสะดุด และถ้ายาถึงความเข้มข้นที่เหมาะสม คลื่นจะหยุดก่อนผ่านบริเวณที่ฉีดหรือทายา ผลที่เกิดขึ้นคือปลายประสาทยังอาจถูกกระตุ้นอยู่ แต่ข้อความเจ็บเดินทางข้าม “ด่านยาชา” ไม่สำเร็จ สมองจึงไม่ได้รับข้อมูลครบพอให้เกิดความรู้สึกเจ็บแบบเดิม ตรงนี้มีรายละเอียดน่าสนใจอีกอย่าง ช่องโซเดียมที่เปิดบ่อยจะถูกยาชาจับได้ง่ายขึ้น จึงเกิดสิ่งที่เรียกว่า use-dependent block หรือยิ่งเส้นประสาทยิงสัญญาณถี่ โอกาสถูกบล็อกก็ยิ่งเพิ่ม เส้นใยที่นำความเจ็บปวดและอุณหภูมิมักเสียการทำงานก่อนเส้นใยสั่งกล้ามเนื้อ จึงพบช่วงหนึ่งที่บริเวณนั้นไม่เจ็บ แต่ยังพอรู้ว่าถูกกดหรือยังขยับได้อยู่ ถ้าความเข้มข้นสูงขึ้นหรือยากระจายกว้างขึ้น การรับสัมผัสลึกและการเคลื่อนไหวก็อาจลดลงตามลำดับ ยาชาไม่ได้เลือกเฉพาะความเจ็บแบบสมบูรณ์ เพียงแต่เส้นใยแต่ละชนิดไวต่อการบล็อกไม่เท่ากัน แล้วทำไมฤทธิ์ยาชาถึงหายได้ เพราะการจับช่องโซเดียมเป็นแบบย้อนกลับได้ เมื่อยาค่อยๆ แพร่ออกจากบริเวณนั้น ถูกดูดเข้าสู่กระแสเลือด และถูกตับหรือเอนไซม์ในเลือดจัดการตามชนิดของยา โมเลกุลที่คาช่องก็ลดลง ประตูโซเดียมกลับมาเปิดปิดได้ คลื่นไฟฟ้าจึงผ่านได้อีก ความรู้สึกและการเคลื่อนไหวจึงค่อยๆ กลับมา โดยลำดับอาจต่างกันตามชนิดยา ปริมาณ จุดฉีด ชนิดเส้นใยประสาท และเลือดมาเลี้ยงบริเวณนั้นมากแค่ไหน บางครั้งแพทย์ผสมอะดรีนาลีนในยาชาเพื่อทำให้หลอดเลือดบริเวณนั้นหดตัว ยาจึงถูกพาออกไปช้าลง ฤทธิ์อยู่นานขึ้น และระดับยาในเลือดขึ้นช้าลง แต่ไม่ได้เหมาะกับทุกตำแหน่งหรือทุกคน จึงต้องเลือกตามสภาพร่างกายและวิธีทำหัตถการ อีกเหตุผลที่ฉีดยาชาใกล้แผลอักเสบแล้วชาไม่ค่อยเต็ม คือเนื้อเยื่ออักเสบมักมีความเป็นกรดสูงขึ้น ยาชาจะอยู่ในรูปมีประจุนอกเซลล์มากกว่าเดิม รูปนี้ผ่านเยื่อหุ้มไขมันเข้าเส้นประสาทได้ไม่ดี ถึงจะมีตัวยาอยู่รอบๆ เส้นประสาท แต่ยาเข้าไปถึงด้านในช่องโซเดียมได้น้อย จึงออกฤทธิ์ช้าหรือบล็อกไม่แน่น ยาชาเฉพาะที่จึงต่างจากยาสลบชัดเจน ยาชาไม่ได้ทำให้หมดสติ หน้าที่หลักคือสร้างเขตที่สัญญาณประสาทผ่านไม่ได้ชั่วคราว ผู้รับหัตถการยังรู้ตัว พูดคุย และรับรู้แรงดันหรือการขยับบางอย่างได้ เพียงความเจ็บถูกลดหรือหยุดก่อนถึงสมอง คำว่าเฉพาะที่ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยแบบใช้เท่าไรก็ได้ ถ้ายาเข้าสู่หลอดเลือดโดยตรงหรือได้รับเกินขนาด มันอาจไปบล็อกช่องโซเดียมในสมองและหัวใจด้วย อาการเตือนอาจเริ่มจากชารอบปาก รสโลหะในปาก หูอื้อ เวียนหัว กระสับกระส่าย หรือกล้ามเนื้อกระตุก แล้วรุนแรงเป็นชัก ความดันตก และหัวใจเต้นผิดจังหวะได้ การฉีดยาชาจึงต้องคำนวณขนาด ดูตำแหน่ง และเฝ้าระวังตามมาตรฐาน ไม่ควรซื้อยาฉีดมาใช้เอง

สรุปภาพเดียว ยาชาไม่ได้ปิดความเจ็บที่สมอง แต่ปิดทางโซเดียมบนเส้นประสาท ทำให้คลื่นไฟฟ้าขาดตอนก่อนส่งข้อความไปถึงสมอง