เห็ดเป็นญาติห่าง ๆ ของมนุษย์จริงไหม? คำตอบจากสายวิวัฒนาการ

เห็ดเป็นญาติห่าง ๆ ของมนุษย์จริงไหม? คำตอบจากสายวิวัฒนาการ

เมื่อพูดถึง “เห็ด” หลายคนคงนึกถึงอาหารบนโต๊ะ หรือสิ่งมีชีวิตที่ขึ้นตามท่อนไม้หลังฝนตก แต่รู้หรือไม่ว่า ในมุมมองของนักชีววิทยา กลุ่มฟังไจที่เห็ดสังกัดกลับมีความใกล้ชิดกับสัตว์ รวมถึงมนุษย์ มากกว่าพืช

ฟังดูเหลือเชื่อใช่ไหม?

คำกล่าวนี้จริงในแง่ของสายวิวัฒนาการ แต่ไม่ได้หมายความว่าเห็ดเป็นญาติใกล้ชิดของมนุษย์ในความหมายทั่วไป หรือมนุษย์วิวัฒนาการมาจากเห็ด

เห็ดไม่ใช่พืช

เป็นเวลานานที่ผู้คนเข้าใจว่าเห็ดเป็นพืช เพราะมันขึ้นจากดินและไม่เคลื่อนที่ แต่เมื่อวิทยาศาสตร์ก้าวหน้าขึ้น นักวิจัยพบว่าเห็ดไม่ได้อยู่ในอาณาจักรพืช หากแต่อยู่ใน อาณาจักรฟังไจ (Fungi) ซึ่งเป็นกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่แยกออกจากทั้งพืชและสัตว์

ต่างจากพืช ฟังไจไม่มีคลอโรฟิลล์ จึงไม่สามารถสังเคราะห์แสงเพื่อสร้างอาหารเองได้ แต่ก็ไม่ได้กินอาหารแบบสัตว์

ฟังไจจะปล่อยเอนไซม์ออกไปย่อยสารอินทรีย์ภายนอกเซลล์ ก่อนดูดซึมสารอาหารกลับเข้าไป กระบวนการนี้จึงแตกต่างจากสัตว์และมนุษย์ที่รับอาหารเข้าสู่ร่างกายแล้วจึงย่อย

เห็ดกับมนุษย์มีบรรพบุรุษร่วมกัน

การศึกษาสายวิวัฒนาการจากข้อมูลระดับโมเลกุลพบว่า ฟังไจและสัตว์มีบรรพบุรุษร่วมกันในอดีตอันไกล โดยทั้งสองกลุ่มอยู่ในสายวิวัฒนาการขนาดใหญ่ที่เรียกว่า โอพิสโทคอนตา (Opisthokonta)

นั่นไม่ได้หมายความว่า “มนุษย์วิวัฒนาการมาจากเห็ด” หรือ “เห็ดเป็นญาติใกล้ชิดของคน” แต่หมายความว่า เมื่อพิจารณาจากแผนผังวิวัฒนาการ ฟังไจกับสัตว์มีบรรพบุรุษร่วมกันที่ใหม่กว่าบรรพบุรุษที่ทั้งสองกลุ่มมีร่วมกับพืช

ด้วยเหตุนี้ นักชีววิทยาจึงมักกล่าวว่า

“เห็ดมีความใกล้ชิดกับสัตว์มากกว่าพืช”

ความคล้ายกันที่หลายคนไม่เคยรู้

แม้รูปร่างภายนอกจะแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง แต่ฟังไจและมนุษย์มีคุณสมบัติบางอย่างร่วมกัน เช่น

• เป็นสิ่งมีชีวิตเซลล์แบบยูคาริโอต ซึ่งภายในเซลล์มีนิวเคลียส
• ไม่สามารถสร้างอาหารด้วยการสังเคราะห์แสง
• สะสมคาร์โบไฮเดรตสำรองในรูปของไกลโคเจน (Glycogen) เช่นเดียวกับสัตว์ ขณะที่พืชโดยทั่วไปสะสมเป็นแป้ง
• มียีนและกระบวนการทำงานพื้นฐานของเซลล์บางส่วนที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษร่วมกัน

ความคล้ายเหล่านี้ทำให้ฟังไจบางชนิด โดยเฉพาะยีสต์ ถูกใช้เป็นสิ่งมีชีวิตต้นแบบในการศึกษาพันธุศาสตร์และกระบวนการทำงานพื้นฐานของเซลล์

แล้ว DNA เหมือนกันกี่เปอร์เซ็นต์?

บนอินเทอร์เน็ตมักมีการแชร์ว่า “เห็ดกับคนมี DNA เหมือนกัน 50%” หรือ “60%” แต่ตัวเลขเช่นนี้ไม่สามารถนำไปใช้กับเห็ดและมนุษย์ทุกคู่ได้โดยไม่มีรายละเอียดประกอบ

ก่อนระบุเปอร์เซ็นต์ต้องทราบก่อนว่าเปรียบเทียบฟังไจชนิดใดกับมนุษย์ และกำลังเปรียบเทียบอะไร เช่น

• ลำดับ DNA ทั้งจีโนม
• เฉพาะยีนที่มีคู่เทียบกัน
• ลำดับของโปรตีน
• จำนวนยีนที่มีหน้าที่คล้ายกัน

วิธีเปรียบเทียบแต่ละแบบอาจให้ตัวเลขต่างกัน ดังนั้นคำว่า “DNA เหมือนกัน 50%” โดยไม่ระบุชนิดของฟังไจ ชุดข้อมูล และวิธีวิเคราะห์ จึงอาจทำให้เข้าใจผิดว่า DNA ทั้งหมดของทั้งสองสิ่งมีชีวิตเหมือนกันครึ่งหนึ่ง

สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์ยืนยันได้คือ มนุษย์กับฟังไจมียีนและกลไกพื้นฐานของเซลล์บางส่วนร่วมกัน เพราะสืบทอดมาจากบรรพบุรุษร่วมกัน ไม่ใช่ว่า DNA ทั้งหมดเหมือนกันตามตัวเลขที่แชร์กันเสมอไป

ครั้งต่อไปที่คุณเห็นเห็ดขึ้นอยู่ข้างทาง ลองมองมันใหม่อีกครั้ง

แม้มันจะดูเป็นเพียงเห็ดธรรมดา แต่ในมุมของวิวัฒนาการ กลุ่มฟังไจกลับอยู่ใกล้อาณาจักรสัตว์มากกว่าพืช และมีประวัติการวิวัฒนาการเชื่อมโยงกับมนุษย์อย่างน่าทึ่ง

ธรรมชาติเต็มไปด้วยเรื่องที่คาดไม่ถึง และบางครั้ง “ญาติที่ห่างไกล” ของเราอาจรวมถึงสิ่งมีชีวิตที่นำมาปรุงอาหารอยู่ทุกวันอย่างเห็ดด้วย เพียงแต่ความเป็นญาตินั้นหมายถึงการมีบรรพบุรุษร่วมกันในอดีตอันไกล ไม่ใช่ความหมายของญาติในชีวิตประจำวัน

SOURCES:

• Proceedings of the National Academy of Sciences: Animals and fungi are each other’s closest relatives
• Molecular Biology and Evolution: Phylogenetic Relationships within the Opisthokonta
• NCBI Bookshelf: Introduction to Mycology
• National Human Genome Research Institute: Comparative Genomics Fact Sheet

REFERENCES:

• Animals and fungi are each other’s closest relatives
• Phylogenetic Relationships within the Opisthokonta
• Introduction to Mycology
• Comparative Genomics Fact Sheet