เมื่อโลกทยอยเลิกโทษประหาร ประเทศใดเอาออกจากกฎหมายแล้วบ้าง

โทษประหารชีวิตเป็นหนึ่งในประเด็นด้านกฎหมายและสิทธิมนุษยชนที่ถูกถกเถียงมายาวนาน หลายประเทศมองว่าเป็นบทลงโทษสูงสุดสำหรับอาชญากรรมร้ายแรง ขณะที่อีกหลายประเทศเห็นว่าเป็นการละเมิดสิทธิในการมีชีวิต และไม่สามารถแก้ไขได้หากกระบวนการยุติธรรมตัดสินผิดพลาด

ตามรายงาน Death Sentences and Executions 2025 ของ Amnesty International ซึ่งจัดสถานะไว้ ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2025 มี 113 ประเทศที่ยกเลิกโทษประหารสำหรับความผิดทุกประเภท อีก 9 ประเทศยกเลิกสำหรับความผิดทั่วไป และ 23 ประเทศยังมีโทษประหารในกฎหมายแต่ไม่ได้ประหารชีวิตมานาน รวมแล้ว 145 ประเทศยกเลิกโทษประหารในทางกฎหมายหรือทางปฏิบัติ ขณะที่อีก 54 ประเทศยังคงโทษประหารสำหรับความผิดทั่วไป

“ยกเลิกโทษประหาร” ไม่ได้มีความหมายแบบเดียว

ก่อนดูรายชื่อ ควรแยกสถานะออกเป็น 3 กลุ่มสำคัญ

ยกเลิกสำหรับความผิดทุกประเภท หมายถึง กฎหมายไม่เปิดทางให้ศาลลงโทษประหาร ไม่ว่าจะเป็นความผิดทั่วไป ความผิดทางทหาร หรือความผิดในภาวะสงคราม

ยกเลิกสำหรับความผิดทั่วไป หมายถึง ยกเลิกโทษประหารในคดีทั่วไป เช่น คดีฆาตกรรม แต่อาจยังเปิดทางไว้สำหรับความผิดพิเศษบางประเภทหรือเหตุการณ์ในภาวะสงคราม

ยกเลิกในทางปฏิบัติ หมายถึง ประเทศนั้นยังมีโทษประหารอยู่ในกฎหมาย แต่ไม่ได้ประหารชีวิตมานานอย่างน้อย 10 ปี และเชื่อว่ามีนโยบายหรือแนวปฏิบัติไม่บังคับใช้โทษดังกล่าว

รายชื่อ 113 ประเทศที่ยกเลิกโทษประหารสำหรับทุกความผิด

รายชื่อต่อไปนี้เรียงตามลำดับในรายงานของ Amnesty International

กลุ่มที่ 1: แอลเบเนีย, อันดอร์รา, แองโกลา, อาร์เจนตินา, อาร์เมเนีย, ออสเตรเลีย, ออสเตรีย, อาเซอร์ไบจาน, เบลเยียม, เบนิน, ภูฏาน, โบลิเวีย, บอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา, บัลแกเรีย, บุรุนดี, กาบูเวร์ดี, กัมพูชา, แคนาดา, ชาด, สาธารณรัฐแอฟริกากลาง, โคลอมเบีย, สาธารณรัฐคองโก, หมู่เกาะคุก, คอสตาริกา, โกตดิวัวร์, โครเอเชีย, ไซปรัส, สาธารณรัฐเช็ก และเดนมาร์ก

กลุ่มที่ 2: จิบูตี, สาธารณรัฐโดมินิกัน, เอกวาดอร์, เอสโตเนีย, ฟิจิ, ฟินแลนด์, ฝรั่งเศส, กาบอง, จอร์เจีย, เยอรมนี, กรีซ, กินี, กินี-บิสเซา, เฮติ, ฮอนดูรัส, ฮังการี, ไอซ์แลนด์, ไอร์แลนด์, อิตาลี, คาซัคสถาน, คิริบาส, โคโซโว, คีร์กีซสถาน, ลัตเวีย, ลิกเตนสไตน์, ลิทัวเนีย, ลักเซมเบิร์ก, มาดากัสการ์ และมอลตา

กลุ่มที่ 3: หมู่เกาะมาร์แชลล์, มอริเชียส, เม็กซิโก, สหพันธรัฐไมโครนีเซีย, มอลโดวา, โมนาโก, มองโกเลีย, มอนเตเนโกร, โมซัมบิก, นามิเบีย, นาอูรู, เนปาล, เนเธอร์แลนด์, นิวซีแลนด์, นิการากัว, นีอูเอ, มาซิโดเนียเหนือ, นอร์เวย์, ปาเลา, ปานามา, ปาปัวนิวกินี, ปารากวัย, ฟิลิปปินส์, โปแลนด์, โปรตุเกส, โรมาเนีย, รวันดา, ซามัว และซานมารีโน

กลุ่มที่ 4: เซาตูเมและปรินซิปี, เซเนกัล, เซอร์เบีย, เซเชลส์, เซียร์ราลีโอน, สโลวาเกีย, สโลวีเนีย, หมู่เกาะโซโลมอน, แอฟริกาใต้, สเปน, ซูรินาม, สวีเดน, สวิตเซอร์แลนด์, ติมอร์-เลสเต, โตโก, ตุรกี, เติร์กเมนิสถาน, ตูวาลู, ยูเครน, สหราชอาณาจักร, อุรุกวัย, อุซเบกิสถาน, วานูอาตู, นครรัฐวาติกัน, เวเนซุเอลา และแซมเบีย

เมื่อ “ศักดิ์ศรีของเหยื่อ” ปะทะกับ “หลักสิทธิมนุษยชน”

การยกเลิกโทษประหารสะท้อนแนวคิดด้านสิทธิมนุษยชนที่ให้ความสำคัญกับสิทธิในการมีชีวิต และความเป็นไปได้ในการแก้ไขความผิดพลาดของกระบวนการยุติธรรม

แต่อีกด้านหนึ่ง หลายประเทศยังเห็นว่าบทลงโทษสูงสุดมีความจำเป็นต่อการรับมือกับอาชญากรรมร้ายแรง ทำให้คำถามว่า “ควรมีโทษประหารหรือไม่” ยังคงเป็นข้อถกเถียงสำคัญของโลก

ฝ่ายที่สนับสนุนโทษประหาร

ผู้สนับสนุนมองว่า ผู้ที่ก่ออาชญากรรมร้ายแรงจนพรากชีวิตผู้อื่นควรได้รับบทลงโทษสูงสุด เพราะเป็นการแสดงให้เห็นว่ารัฐให้ความสำคัญกับชีวิตของเหยื่อและครอบครัวผู้สูญเสีย

เหตุผลที่มักถูกหยิบยก ได้แก่ การลงโทษให้สาสมกับความผิด การป้องกันไม่ให้ผู้กระทำผิดกลับไปก่อเหตุซ้ำ และความเชื่อว่าโทษประหารอาจช่วยยับยั้งอาชญากรรมร้ายแรง

อย่างไรก็ตาม การประเมินว่าโทษประหารช่วยยับยั้งการฆาตกรรมได้มากกว่าการจำคุกระยะยาวหรือจำคุกตลอดชีวิตหรือไม่นั้นยังมีข้อจำกัด งานทบทวนของ National Research Council ระบุว่างานวิจัยที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอสำหรับสรุปว่าโทษประหารทำให้อัตราการฆาตกรรมเพิ่มขึ้น ลดลง หรือไม่เปลี่ยนแปลง

หลายคนจึงยังตั้งคำถามว่า หากรัฐให้ความสำคัญกับสิทธิของผู้กระทำผิดมากเกินไป แล้วสิทธิและความรู้สึกของครอบครัวผู้เสียชีวิตควรได้รับการตอบสนองอย่างไร

ฝ่ายที่คัดค้านโทษประหาร

ผู้คัดค้านมองว่า สิทธิในการมีชีวิตเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่สุด และรัฐไม่ควรเป็นผู้พรากชีวิตใคร แม้บุคคลนั้นจะก่ออาชญากรรมร้ายแรงเพียงใด

เหตุผลสำคัญคือ หากศาลตัดสินผิด การประหารชีวิตไม่สามารถย้อนกลับหรือเยียวยาความผิดพลาดได้ นอกจากนี้ การลงโทษควรมุ่งคุ้มครองสังคมและป้องกันการก่อเหตุซ้ำ มากกว่าการแก้แค้น

ฝ่ายนี้เชื่อว่า ความยุติธรรมไม่จำเป็นต้องหมายถึงการเอาชีวิตแลกชีวิต และโทษจำคุกตลอดชีวิตหรือโทษจำคุกระยะยาวอาจใช้คุ้มครองสังคมได้โดยไม่ต้องพรากชีวิตผู้กระทำผิด

คำถามที่สังคมยังตอบไม่ลงตัว

การถกเถียงเรื่องโทษประหารไม่ใช่เพียงเรื่องกฎหมาย แต่เกี่ยวข้องกับคุณค่าทางศีลธรรม ความรู้สึกของผู้สูญเสีย และแนวคิดเรื่องสิทธิมนุษยชน

ชีวิตของผู้กระทำผิดยังควรได้รับการคุ้มครองหรือไม่ เมื่อเขาได้พรากชีวิตผู้อื่นไปแล้ว หากไม่มีโทษประหาร ครอบครัวของเหยื่อจะรู้สึกว่าได้รับความยุติธรรมหรือไม่ และหากเกิดความผิดพลาดในกระบวนการยุติธรรม ใครจะรับผิดชอบต่อชีวิตที่ไม่อาจเรียกคืน

แนวโน้มของโลก

ในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศต่าง ๆ ทยอยยกเลิกหรือหยุดใช้โทษประหารอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในยุโรปและอเมริกาใต้

เมื่อวันที่ 17 ธันวาคม 2024 สมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติรับรองมติเรียกร้องให้ประเทศต่าง ๆ พักการประหารชีวิต โดยมีเป้าหมายเพื่อนำไปสู่การยกเลิกโทษประหาร มติดังกล่าวผ่านด้วยคะแนนเห็นชอบ 130 เสียง คัดค้าน 32 เสียง และงดออกเสียง 22 เสียง

อย่างไรก็ตาม ประเทศที่ยังคงโทษประหารสำหรับความผิดทั่วไปตามการจัดสถานะ ณ สิ้นปี 2025 ยังรวมถึง ไทย จีน ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา สิงคโปร์ เวียดนาม ซาอุดีอาระเบีย และอิหร่าน แม้ระดับและความถี่ในการบังคับใช้จะแตกต่างกันไปในแต่ละประเทศ

โทษประหารจึงไม่ใช่เพียงคำถามว่าผู้กระทำผิดสมควรได้รับโทษใด แต่ยังเป็นคำถามว่ารัฐควรใช้อำนาจลงโทษถึงขั้นพรากชีวิตหรือไม่ และสังคมจะสร้างความยุติธรรมให้แก่ผู้เสียหายโดยไม่เปิดทางให้เกิดความผิดพลาดที่แก้ไขไม่ได้อย่างไร