ตุ๊กตุ๊กไทยมีต้นแบบจากญี่ปุ่น แต่เอกลักษณ์บนถนนเกิดจากฝีมือคนไทย

เสียงดังปุ๊กปั๊ก ควันจาง ๆ และเบาะหลังที่สะเทือนทุกหลุม

ภาพแบบนี้ทำให้นักท่องเที่ยวจำนวนมากเชื่อว่า รถตุ๊กตุ๊กคงถือกำเนิดกลางตรอกซอยในกรุงเทพฯ มาตั้งแต่แรก แต่พอย้อนดูต้นทางจริง เรื่องกลับซับซ้อนกว่าคำว่า “ของไทย” หรือ “ไม่ใช่ของไทย” มาก เพราะโครงรถยุคแรกมีรากจากญี่ปุ่น ส่วนหน้าตา วิธีใช้งาน และบุคลิกที่คนทั่วโลกจำได้ในวันนี้ ค่อย ๆ ถูกคนไทยดัดแปลงจนแทบไม่เหลือภาพรถบรรทุกจิ๋วแบบเดิม

ต้นแบบสำคัญคือ Daihatsu Midget รถบรรทุกสามล้อขนาดเล็กที่บริษัทไดฮัทสุเปิดตัวในญี่ปุ่นเมื่อปี 1957 จุดขายของมันไม่หรูหราเลย ตัวรถแคบ เลี้ยวง่าย เครื่องยนต์เล็ก ราคาจับต้องได้ และบรรทุกของตามตลาดหรือร้านค้าริมทางได้คล่องกว่ารถกระบะสี่ล้อ รุ่นแรกอย่าง DKA ใช้แฮนด์คล้ายมอเตอร์ไซค์ มีที่นั่งคนขับเพียงคนเดียว ด้านหลังเป็นกระบะโล่ง เรียกง่าย ๆ ว่าเกิดมาเพื่อขนของ ไม่ได้เกิดมาเพื่อพานักท่องเที่ยวตระเวนรอบวัดพระแก้ว

ญี่ปุ่นสร้างรถบรรทุกจิ๋ว แต่ไทยเปลี่ยนมันให้กลายเป็นรถโดยสาร

หลักฐานจากประวัติบริษัทไดฮัทสุระบุว่า เริ่มส่งออก Midget ไปยังประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงไทย ตั้งแต่ปี 1959 ส่วนข้อมูลที่เล่ากันในไทยมักยึดปี พ.ศ. 2503 หรือ ค.ศ. 1960 เป็นช่วงที่รถสามล้อเครื่องเริ่มเข้ามาแพร่หลาย จดทะเบียน และปรากฏบนถนนอย่างจริงจัง ความต่างหนึ่งปีนี้จึงไม่จำเป็นต้องฟันธงว่าฝ่ายไหนผิด ฝั่งหนึ่งพูดถึงการเริ่มส่งออกจากโรงงาน อีกฝั่งพูดถึงช่วงที่คนไทยเริ่มเห็นและใช้งานกันชัดเจน

จังหวะนั้นกรุงเทพฯ กำลังจัดระเบียบการจราจรครั้งใหญ่ รัฐบาลยกเลิกการจดทะเบียนรถสามล้อถีบในเขตพระนครและธนบุรีตั้งแต่ต้นปี 2503 รถที่เข้ามาแทนโดยตรงจึงเป็น สามล้อถีบ มากกว่ารถเจ๊กแบบคนลากสองล้อซึ่งเคยรุ่งเรืองก่อนหน้านั้นหลายสิบปี ตรงนี้มักถูกเล่าปนกันจนดูเหมือนตุ๊กตุ๊กถูกนำมาแทนรถลากทันที ทั้งที่ความจริงมีช่วงเปลี่ยนผ่านจากรถลาก ไปสู่สามล้อถีบ แล้วจึงมาถึงสามล้อเครื่อง

เมื่อรถกระบะสามล้อจากญี่ปุ่นมาถึง ช่างไทยไม่ได้ใช้งานตามสภาพเดิมทั้งหมด กระบะท้ายถูกปรับให้มีม้านั่ง เพิ่มหลังคากันแดดกันฝน ทำโครงด้านข้าง และจัดพื้นที่ให้รับผู้โดยสารได้หลายคน รถขนผักหรือส่งของจึงกลายเป็นรถรับจ้างที่เหมาะกับอากาศร้อน ถนนแคบ และการเดินทางระยะสั้นในเมือง รูปทรงยังเปลี่ยนตามท้องถิ่นอีกด้วย ตุ๊กตุ๊กกรุงเทพฯ หน้าตาไม่เหมือนตุ๊กตุ๊กหัวกบที่ตรังหรืออยุธยา บางแห่งเน้นบรรทุกคน บางแห่งใช้ทั้งขนของและรับผู้โดยสาร

ชื่อ “ตุ๊กตุ๊ก” เองก็ไม่ได้มาจากบริษัทญี่ปุ่น คนไทยเรียกรถชนิดนี้จากเสียงเครื่องยนต์สองจังหวะที่ดังเป็นจังหวะ ตุ๊ก ๆ เมื่อเดินเบาหรือเร่งออกตัว ชื่อเลียนเสียงสั้น ๆ กลับจำง่ายกว่าคำราชการอย่างรถสามล้อเครื่อง พอนักท่องเที่ยวต่างชาติได้ยินก็เรียกตาม ในที่สุดคำว่า tuk-tuk จึงเดินทางออกไปไกลกว่าตัวรถต้นแบบเสียอีก หลายประเทศมีรถสามล้อเครื่องของตัวเอง แต่ภาพที่ติดอยู่ในโปสการ์ด โฆษณาท่องเที่ยว และหนังต่างประเทศมักเป็นรถสีสดที่วิ่งอยู่ในกรุงเทพฯ

หลังญี่ปุ่นลดบทบาทการผลิตรถสามล้อแบบนี้ อะไหล่แท้เริ่มหายาก ผู้ประกอบการและโรงงานไทยจึงผลิตชิ้นส่วนขึ้นเอง ตั้งแต่โครง ตัวถัง หลังคา ไปจนถึงการประกอบรถทั้งคัน รุ่นที่วิ่งอยู่ทุกวันนี้จึงไม่ใช่ Daihatsu Midget นำเข้าจากญี่ปุ่นทั้งคันแล้ว แต่เป็นสายพันธุ์ที่ผ่านการต่อยอดในประเทศมายาวนาน เครื่องยนต์ ระบบเชื้อเพลิง รูปทรง และข้อกำหนดทางทะเบียนเปลี่ยนไปตามยุค บางคันใช้ก๊าซ บางรุ่นพัฒนาเป็นไฟฟ้า แต่ยังรักษาทรงสามล้อ ห้องโดยสารเปิดโล่ง และขนาดกะทัดรัดเอาไว้

ต้นกำเนิดอาจอยู่ญี่ปุ่น
แต่ตัวตนของตุ๊กตุ๊กเติบโตบนถนนไทย

เพราะฉะนั้น ประโยคว่า “ตุ๊กตุ๊กไม่ใช่ของไทย” ถูกเพียงครึ่งเดียว หากหมายถึงผู้คิดค้นรถสามล้อเครื่องต้นแบบ คนไทยไม่ได้เป็นผู้สร้าง Daihatsu Midget คันแรกแน่นอน แต่ถ้าหมายถึงตุ๊กตุ๊กหน้าตาแบบที่ใช้รับส่งผู้โดยสาร มีหลังคา เบาะยาว สีสันจัดจ้าน และกลายเป็นสัญลักษณ์ของเมืองไทย ก็ปฏิเสธฝีมือการดัดแปลงของช่างไทยไม่ได้เลย

ของบางอย่างไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นในประเทศใดประเทศหนึ่งแล้วจะเป็นของประเทศนั้นไปตลอด รถสามล้อญี่ปุ่นคันเล็กถูกนำเข้ามาในช่วงที่กรุงเทพฯ ต้องการพาหนะชนิดใหม่ จากนั้นคนไทยจับมันถอด ประกอบ ต่อหลังคา เปลี่ยนที่นั่ง ซ่อมเอง ผลิตเอง และใช้ทำมาหากินต่อเนื่องหลายชั่วคน จนรถกระบะจิ๋วสำหรับพ่อค้าญี่ปุ่น กลายเป็นภาพจำที่นักท่องเที่ยวเห็นแล้วรู้ทันทีว่า “ถึงเมืองไทยแล้ว”