อภิญญา 6 พลังเหนือมนุษย์ที่พระพุทธเจ้าตรัสว่าไม่ใช่เป้าหมายสูงสุด

บินได้ เดินบนน้ำได้ ล่องหนได้ ระลึกชาติได้... ฟังดูเหมือนยอดมนุษย์ แต่ในพุทธศาสนากลับถูกมองว่าเป็นเพียงของแถม

เวลาพูดถึงคำว่า อภิญญา 6 หลายคนมักนึกถึงพลังเหนือธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นการเหาะเหินเดินอากาศ ดำดิน เดินบนผิวน้ำ หายตัว อ่านใจคน หรือระลึกชาติได้ จนเกิดความเข้าใจว่าผู้ที่มีพลังเหล่านี้น่าจะเป็นผู้บรรลุธรรมขั้นสูงสุด แต่ถ้าเปิดพระไตรปิฎกอ่านจริงๆ จะพบว่ามุมมองของพระพุทธศาสนาต่อเรื่องนี้กลับต่างออกไปอย่างน่าสนใจ เพราะสิ่งที่คนส่วนใหญ่ตื่นเต้น กลับไม่ใช่เป้าหมายที่พระพุทธเจ้าทรงสอนเลย

อภิญญา 6 คืออะไร?

คำว่า อภิญญา หมายถึงความรู้หรือความสามารถพิเศษที่เกิดจากสมาธิระดับสูง โดยแบ่งเป็น 6 ประการ ได้แก่

• อิทธิวิธี แสดงฤทธิ์ต่างๆ เช่น เหาะ ล่องหน ดำดิน เดินบนน้ำ

• ทิพยโสต ได้ยินเสียงที่ไกลเกินกว่าคนทั่วไปจะได้ยิน

• เจโตปริยญาณ รู้วาระจิตของผู้อื่น

• ปุพเพนิวาสานุสติญาณ ระลึกชาติของตนเองได้

• ทิพยจักษุ เห็นการเกิดดับของสัตว์ทั้งหลายตามกรรม

• อาสวักขยญาณ ความรู้ที่ทำให้กิเลสหมดสิ้น ซึ่งเป็นอภิญญาข้อเดียวที่เกี่ยวกับการหลุดพ้นอย่างแท้จริง

จะเห็นว่าห้าข้อแรกเป็นความสามารถพิเศษ ส่วนข้อสุดท้ายต่างออกไป เพราะเป็นการทำลายกิเลสจนไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิดอีก นั่นจึงเป็นเหตุผลที่พระพุทธศาสนาให้ความสำคัญกับข้อสุดท้ายมากกว่าความสามารถอันน่าตื่นตา

มีฤทธิ์ ไม่ได้แปลว่าหมดกิเลส

ประเด็นนี้ทำให้หลายคนประหลาดใจ เพราะผู้ฝึกสมาธิจนเกิดอภิญญา อาจยังมีความโลภ ความโกรธ หรือความหลงเหลืออยู่ก็ได้ พลังพิเศษไม่ได้รับประกันว่าจะเป็นพระอรหันต์ หรือเป็นผู้พ้นทุกข์แล้ว เปรียบเหมือนนักกีฬาที่ฝึกจนร่างกายแข็งแรงมาก แต่ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นคนมีศีลธรรมที่สุดในโลก ทั้งสองเรื่องเป็นคนละด้านกัน

ในพระพุทธศาสนา สมาธิเป็นเครื่องมือ เมื่อสมาธิมีกำลังมาก ความสามารถพิเศษบางอย่างอาจเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ แต่ถ้าหลงติดอยู่กับฤทธิ์ ก็อาจกลายเป็นอุปสรรคเสียเอง เพราะใจจะมัวแต่หลงในชื่อเสียง ความนับถือ และความรู้สึกว่าตนเหนือกว่าคนอื่น

พระพุทธเจ้าทรงห้ามอวดอุตริเพื่อเรียกศรัทธา

สิ่งที่ทำให้พุทธศาสนาแตกต่างจากภาพจำของหลายคน คือพระพุทธเจ้าทรงบัญญัติพระวินัยห้ามพระภิกษุแสดงอิทธิฤทธิ์หรืออวดว่าตนมีอภิญญาเพื่อแลกกับลาภสักการะหรือเพื่อให้คนเกิดความเลื่อมใส เพราะศรัทธาที่เกิดจากความตื่นเต้นต่อปาฏิหาริย์เป็นศรัทธาที่ไม่มั่นคง วันนี้เชื่อ พรุ่งนี้ก็อาจเปลี่ยนใจเมื่อเจอคนแสดงฤทธิ์ได้มากกว่า

พระองค์ทรงสรรเสริญสิ่งที่เรียกว่า ธรรมปาฏิหาริย์ มากกว่าอิทธิปาฏิหาริย์ นั่นคือการใช้เหตุผล ใช้ธรรมะ และใช้ปัญญาทำให้คนเข้าใจความจริงของชีวิต จนสามารถละกิเลสและเปลี่ยนแปลงตนเองได้ เพราะการเปลี่ยนใจคนจากความโลภ ความโกรธ และความหลง ยากกว่าการแสดงฤทธิ์เสียอีก

แล้วทำไมในพระไตรปิฎกจึงมีเรื่องปาฏิหาริย์มากมาย?

คำตอบคือ พระไตรปิฎกไม่ได้ปฏิเสธว่าฤทธิ์มีอยู่ แต่ก็ไม่ได้ยกให้เป็นหัวใจของศาสนา พระสาวกบางองค์มีอภิญญาจริง และบางเหตุการณ์พระพุทธเจ้าทรงใช้ปาฏิหาริย์เมื่อมีเหตุจำเป็นเฉพาะ แต่ไม่เคยสอนให้ผู้คนไล่ล่าฤทธิ์เป็นเป้าหมายชีวิต

ตรงกันข้าม หลายตอนกลับเตือนว่า คนที่หลงติดอยู่กับอำนาจพิเศษอาจเสียเวลาไปทั้งชีวิตโดยไม่ได้แก้ปัญหาที่สำคัญที่สุด นั่นคือการดับทุกข์ในใจของตนเอง

ถ้ามีฤทธิ์แต่ยังโกรธ ยังโลภ ยังทุกข์ ก็ยังไม่ถึงปลายทาง

เมื่อมองจากหลักคำสอนทั้งหมด จะเห็นว่าพุทธศาสนาไม่ได้วัดความสูงส่งของคนจากการเหาะได้หรือเดินบนน้ำได้ แต่กลับวัดจากการเอาชนะกิเลสในใจตนเอง คนที่ไม่โกรธแม้ถูกด่า ไม่โลภแม้มีโอกาสโกง และไม่หลงแม้มีคนสรรเสริญ นั่นต่างหากคือความอัศจรรย์ที่พระพุทธเจ้าทรงยกย่องมากที่สุด

จึงไม่น่าแปลกที่คำว่า อภิญญา 6 ซึ่งหลายคนคิดว่าเป็นสุดยอดของการปฏิบัติ แท้จริงแล้วในมุมมองของพระพุทธศาสนา กลับเป็นเพียงผลพลอยได้ระหว่างทาง ส่วนเป้าหมายปลายทางยังคงเป็นเรื่องเดิมที่เรียบง่ายแต่ทำได้ยากที่สุด คือการหลุดพ้นจากกิเลสและความทุกข์อย่างแท้จริง