ถ้าวันหนึ่งข้อมูลทั้งโลกหายไปพร้อมกัน ประวัติศาสตร์ยุคดิจิทัลของเราอาจไม่เหลืออะไรให้คนรุ่นหลังค้นพบ

ลองนึกภาพว่าเปิดคอมพิวเตอร์แล้วทุกอย่างกลายเป็นศูนย์...
รูปถ่าย ข้อความ งานวิจัย เพลง หนัง เอกสารสำคัญ ทุกอย่างหายไปในวันเดียว

หลายคนรู้สึกว่าการเก็บข้อมูลไว้บนคลาวด์คือความปลอดภัยสูงสุด เพราะเข้าถึงได้จากทุกที่ แถมไม่ต้องกลัวฮาร์ดดิสก์เสีย แต่ความจริงกลับมีอีกมุมที่น่าคิด โลกยุคดิจิทัลกำลังฝากประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติไว้กับอุปกรณ์ที่มีอายุจำกัด และระบบที่ต้องพึ่งพาไฟฟ้าตลอดเวลา

ถ้าย้อนกลับไปดูอารยธรรมโบราณ สิ่งที่อยู่รอดมาหลายพันปีคือแผ่นหิน ศิลาจารึก แผ่นดินเผา หรือผนังถ้ำ แม้ผ่านสงคราม น้ำท่วม และแผ่นดินไหว ก็ยังมีร่องรอยให้คนรุ่นหลังศึกษา ต่างจากไฟล์ดิจิทัลที่อาจสูญหายเพียงเพราะอุปกรณ์เสีย ระบบจัดเก็บล้ม หรือไม่มีเครื่องอ่านข้อมูลรุ่นเดิมเหลืออยู่

ข้อมูลดิจิทัลไม่ได้อมตะอย่างที่หลายคนคิด

ฮาร์ดดิสก์มีอายุการใช้งาน แฟลชไดรฟ์มีจำนวนครั้งในการเขียนข้อมูล SSD ก็เสื่อมตามเวลา แม้แต่เซิร์ฟเวอร์ขนาดใหญ่ก็ต้องเปลี่ยนอุปกรณ์อยู่เรื่อยๆ หากไม่มีการคัดลอกและดูแลอย่างต่อเนื่อง ข้อมูลก็มีโอกาสเสียหายได้เสมอ

ส่วนคลาวด์เองก็ไม่ได้ลอยอยู่บนท้องฟ้า แต่คือศูนย์ข้อมูลที่เต็มไปด้วยเครื่องเซิร์ฟเวอร์จำนวนมหาศาล ทุกอย่างต้องอาศัยไฟฟ้า ระบบหล่อเย็น อินเทอร์เน็ต และการบำรุงรักษาอย่างต่อเนื่อง หากโครงสร้างพื้นฐานหยุดทำงานเป็นเวลานาน ข้อมูลจำนวนมหาศาลก็อาจเข้าถึงไม่ได้ หรือสูญหายถาวร

คำว่า 'บันทึกไว้ตลอดไป' ในโลกดิจิทัล อาจหมายถึงแค่ตราบใดที่ยังมีระบบรองรับมัน

นักประวัติศาสตร์เรียกความกังวลลักษณะนี้ว่า Digital Dark Age หรือ 'ยุคมืดทางดิจิทัล' เป็นแนวคิดที่เตือนว่า คนในอนาคตอาจแทบไม่มีหลักฐานของยุคเราเหลือให้ศึกษา เพราะข้อมูลส่วนใหญ่ถูกเก็บในรูปแบบที่เปราะบางกว่าวัตถุโบราณเสียอีก

ลองคิดถึงโทรศัพท์รุ่นเก่า แผ่นฟลอปปีดิสก์ ซีดี หรือดีวีดี หลายคนยังมีข้อมูลเก็บไว้ แต่กลับไม่มีอุปกรณ์สำหรับเปิดอ่านแล้ว ปัญหานี้จะยิ่งหนักขึ้นเมื่อเวลาผ่านไปอีกหลายสิบหรือหลายร้อยปี ซอฟต์แวร์อาจเลิกพัฒนา มาตรฐานไฟล์อาจสูญหาย และฮาร์ดแวร์ที่ใช้เปิดข้อมูลอาจเหลือเพียงในพิพิธภัณฑ์

ถ้าเกิดภัยพิบัติครั้งใหญ่จะเกิดอะไรขึ้น

นักวิทยาศาสตร์เคยพูดถึงความเป็นไปได้ของพายุสุริยะรุนแรง หรือเหตุการณ์ที่ก่อให้เกิดคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าขนาดใหญ่ ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อโครงข่ายไฟฟ้า ดาวเทียม และระบบสื่อสาร แม้จะไม่ใช่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นบ่อย แต่ก็สะท้อนให้เห็นว่าระบบดิจิทัลของมนุษย์พึ่งพาโครงสร้างที่ละเอียดอ่อนมาก

หากโครงสร้างเหล่านี้เสียหายพร้อมกันในวงกว้าง ฐานข้อมูลจำนวนมหาศาลอาจไม่สามารถกู้คืนได้ทัน ภาพถ่ายของครอบครัว งานวิจัย หนังสือดิจิทัล บันทึกทางการแพทย์ หรือแม้แต่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ของทั้งยุค อาจหายไปเร็วกว่าที่หลายคนคาดคิด

• ภาพถ่ายนับล้านอาจเหลือเพียงความทรงจำของผู้คน

• เว็บไซต์จำนวนมากอาจหายไปโดยไม่มีสำเนา

• ข้อมูลราชการและเอกสารสำคัญอาจเสียหายหากไม่มีระบบสำรอง

• ผลงานสร้างสรรค์ทั้งยุคอาจสูญหายจนคนรุ่นหลังไม่เคยได้เห็น

ด้วยเหตุนี้ หลายองค์กรทั่วโลกจึงลงทุนสร้างคลังข้อมูลระยะยาว พัฒนาสื่อบันทึกที่มีอายุหลายร้อยหรือหลายพันปี และกระจายข้อมูลสำคัญไปยังหลายพื้นที่ เพื่อลดความเสี่ยงจากการสูญเสียครั้งใหญ่

บางที แผ่นหินเมื่อหลายพันปีก่อน อาจเป็นเทคโนโลยีเก็บข้อมูลที่ทนทานกว่าฮาร์ดดิสก์ในบ้านเราก็ได้

โลกดิจิทัลทำให้การบันทึกความทรงจำง่ายกว่าที่เคย แต่ก็ทำให้เราลืมคิดว่าความทรงจำเหล่านั้นอาจเปราะบางอย่างไม่น่าเชื่อ หากวันหนึ่งเกิดเหตุการณ์ที่ไม่มีใครคาดคิด คนในอนาคตอาจมองย้อนกลับมายังศตวรรษที่ 21 แล้วพบเพียงช่องว่างขนาดใหญ่ในหน้าประวัติศาสตร์ เพราะข้อมูลที่เราคิดว่าจะอยู่ตลอดไป กลับหายไปก่อนกาลเวลาเสียอีก