นกหัวขวานไม่ได้หัวเหล็ก แต่ซ่อน "ลิ้น" ไว้รอบกะโหลกเพื่อรับแรงกระแทก

นกหัวขวานสับต้นไม้ได้เป็นหมื่นครั้งต่อวัน แต่สมองกลับไม่พัง เพราะมีอวัยวะชิ้นหนึ่งทำงานแบบที่สัตว์ชนิดอื่นแทบไม่มี

ถ้ามองนกหัวขวานจากภายนอก หลายคนอาจคิดว่ากะโหลกของมันต้องแข็งเป็นพิเศษ หรือสมองมีโครงสร้างลึกลับที่ทนแรงกระแทกได้เหนือกว่าสัตว์ทั่วไป แต่ความจริงแล้ว หนึ่งในพระเอกตัวจริงกลับเป็น ลิ้น ที่ยาวผิดสัดส่วนจนซ่อนอยู่ภายในศีรษะของมัน

ลิ้นที่ไม่ได้เก็บไว้แค่ในปาก

ลิ้นของนกหัวขวานยาวกว่าที่เห็นมาก เพราะกระดูกที่รองรับลิ้นหรือที่เรียกว่า Hyoid apparatus จะเริ่มจากโคนลิ้นแล้วทอดยาวอ้อมด้านหลังของกะโหลก บางชนิดพันขึ้นไปเหนือศีรษะและสิ้นสุดใกล้หน้าผาก ทำให้เมื่อหดเก็บ ลิ้นจึงเหมือนถูกม้วนซ่อนไว้รอบศีรษะของตัวเอง

โครงสร้างนี้ไม่ได้มีไว้โชว์ แต่มีหน้าที่ช่วยกระจายและลดแรงกระแทกทุกครั้งที่จงอยปากพุ่งชนต้นไม้

เวลานกหัวขวานสับเปลือกไม้ จงอยปากจะพุ่งเข้าชนด้วยความเร็วสูงซ้ำแล้วซ้ำอีก หากไม่มีระบบดูดซับแรง สมองอาจได้รับความเสียหายได้ง่าย นักวิจัยพบว่ากระดูกรองรับลิ้นและเนื้อเยื่อรอบ ๆ ช่วยกระจายแรงบางส่วนออกจากกะโหลก ทำงานร่วมกับจงอยปาก กะโหลก และกล้ามเนื้อคอ จนเกิดเป็นระบบลดแรงกระแทกที่มีประสิทธิภาพ

ถึงอย่างนั้น การบอกว่า ลิ้นเป็นเบาะกันกระแทกเพียงอย่างเดียว ก็ยังไม่ถูกต้องทั้งหมด เพราะงานวิจัยยุคใหม่ชี้ว่าความสามารถของนกหัวขวานเกิดจากหลายปัจจัยทำงานร่วมกัน ทั้งรูปทรงกะโหลก ชั้นกระดูกฟองน้ำ การควบคุมกล้ามเนื้อคอ และวิธีการเคลื่อนไหวของหัวในขณะสับไม้

นอกจากช่วยรับแรง ลิ้นที่ยาวเป็นพิเศษยังมีประโยชน์อีกอย่างคือสามารถสอดเข้าไปลึกในรูไม้เพื่อเกี่ยวตัวอ่อน มด และแมลงที่ซ่อนอยู่ได้อย่างง่ายดาย จึงเป็นทั้งอุปกรณ์หาอาหารและส่วนหนึ่งของระบบป้องกันศีรษะในเวลาเดียวกัน

ธรรมชาติไม่ได้สร้างนกหัวขวานให้หัวแข็งอย่างเดียว แต่สร้างทั้งระบบที่ช่วยให้มันเจาะต้นไม้ได้วันแล้ววันเล่าโดยไม่ต้องแลกกับสมองที่บอบช้ำ