ทำไมฮาวายถึงเป็นเกาะที่ประหลาดที่สุดในโลก?

ทำไมฮาวายถึงเป็นเกาะที่ประหลาดที่สุดในโลก?

เวลาพูดถึงฮาวาย ภาพแรกที่ผุดขึ้นในหัวใครหลายคนคงเป็นชายหาดสีทอง เสียงคลื่นในโฮโนลูลู หรือพวงมาลัยดอกไม้ต้อนรับนักท่องเที่ยว แต่ถ้ามองในมุมของนักธรณีวิทยาและนักชีววิทยา ฮาวายกลับเป็นหนึ่งในสถานที่ประหลาดที่สุดบนโลกใบนี้ เพราะมันคือกลุ่มเกาะที่ "กำลังเกิด" และ "กำลังตาย" ไปพร้อมๆ กันตลอดเวลา และความประหลาดนี้เองที่ผลักดันให้เกิดสัตว์หน้าตาแปลกที่หาไม่ได้อีกแล้วบนโลก

ก่อนจะไปถึงเรื่องสัตว์ประหลาด ผมต้องพาย้อนกลับไปดูต้นกำเนิดของเกาะเหล่านี้กันก่อน ใต้เปลือกโลกบริเวณมหาสมุทรแปซิฟิกมีจุดที่หินหนืดจากชั้นแมนเทิล (mantle) พุ่งขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง เรียกว่า จุดร้อน (hotspot) จุดสำคัญคือจุดร้อนนี้อยู่กับที่ ไม่ได้เคลื่อนไปไหน แต่แผ่นเปลือกโลกแปซิฟิก (Pacific Plate) ที่ลอยอยู่ด้านบนกลับค่อยๆ เลื่อนตัวไปทางตะวันตกเฉียงเหนืออย่างช้าๆ ตลอดหลายล้านปี

ลองนึกภาพสายพานลำเลียงในโรงงาน ที่มีหัวพ่นไฟอยู่จุดเดียวคงที่ ขณะที่สายพานเคลื่อนผ่านไปเรื่อยๆ ทุกครั้งที่แผ่นเปลือกโลกเคลื่อนผ่านจุดร้อน หินหนืดจะดันทะลุขึ้นมาก่อตัวเป็นภูเขาไฟลูกใหม่ พอแผ่นเปลือกโลกเลื่อนต่อไป ภูเขาไฟลูกนั้นก็หลุดออกจากแหล่งพลังงาน หยุดปะทุ แล้วเริ่มถูกกัดเซาะจนจมต่ำลงเรื่อยๆ นี่คือเหตุผลที่หมู่เกาะฮาวายเรียงตัวเป็นแนวยาว และแต่ละเกาะมีอายุต่างกันอย่างชัดเจน บิ๊กไอส์แลนด์ (Big Island) ซึ่งอยู่ปลายแนวที่ใกล้จุดร้อนที่สุด มีอายุเพียงราว 5 แสนปี ภูเขาไฟอย่างคีเลาเวอา (Kilauea) ยังคุกรุ่นปะทุอยู่จนถึงทุกวันนี้ ขณะที่เกาะคาไว (Kauai) ซึ่งอยู่ไกลจากจุดร้อนที่สุดในกลุ่มเกาะหลัก กลับมีอายุมากถึง 5.1 ล้านปี และถ้าเลยออกไปอีกไกลกว่านั้น จะพบว่าเกาะเก่าแก่รุ่นก่อนๆ ได้จมทะเลกลายเป็นภูเขาใต้น้ำและเกาะปะการัง (atoll) ไปแล้วเรียบร้อย

ทีนี้พอเกาะแต่ละเกาะมีอายุต่างกัน และอยู่โดดเดี่ยวกลางมหาสมุทรที่ห่างจากแผ่นดินใหญ่ที่สุดในโลก สภาพแบบนี้จึงกลายเป็นห้องทดลองวิวัฒนาการที่สมบูรณ์แบบ สิ่งมีชีวิตที่พลัดหลงมาถึงเกาะได้ ไม่ว่าจะติดลมมา ติดขนนกมา หรือลอยน้ำมา จะเจอกับพื้นที่ว่างเปล่าที่แทบไม่มีคู่แข่งหรือผู้ล่าตามธรรมชาติ พวกมันจึงแตกสายพันธุ์อย่างรวดเร็วเพื่อเติมเต็มช่องว่างทางนิเวศ (ecological niche) ที่ไม่เคยมีใครครอบครอง

ตัวอย่างที่ชัดที่สุดคือนกฮันนี่ครีปเปอร์ (honeycreeper) ซึ่งวิวัฒนาการมาจากนกฟินช์ยูเรเชียกลุ่มเดียว แต่แตกแขนงกลายเป็นมากกว่า 50 สายพันธุ์ แต่ละแบบมีจะงอยปากรูปทรงต่างกันสุดขั้วตามอาหารที่กิน บ้างยาวโค้งดูดน้ำหวาน บ้างสั้นหนาไว้เจาะเมล็ด นอกจากนี้ยังมีเป็ดบางชนิดที่วิวัฒนาการร่องคล้ายฟันในปากเพื่อกินพืช และที่แปลกที่สุดคือหนอนผีเสื้อกินเนื้อ (carnivorous caterpillar) ซึ่งเป็นหนอนกลุ่มเดียวในโลกที่ล่าแมลงอื่นกินแทนที่จะกินใบไม้ ทั้งหมดนี้ล้วนเป็นสายพันธุ์เฉพาะถิ่น (endemic species) ที่ไม่มีที่ไหนในโลกอีกแล้ว และคิดเป็นสัดส่วนสูงถึงราว 90% ของสิ่งมีชีวิตบนบกทั้งหมดในฮาวาย

สิ่งที่ทำให้ฮาวาย "แปลก" จึงไม่ใช่เพราะมันหลุดออกจากกฎเกณฑ์ของธรรมชาติ แต่ตรงกันข้าม มันคือธรรมชาติที่ถูกทดลองในสภาวะสุดขั้วที่สุดเท่าที่โลกจะจัดให้ได้ โดดเดี่ยวที่สุด อายุกระจายตัวที่สุด แล้วปล่อยให้กระบวนการวิวัฒนาการทำงานของมันไปเองโดยไม่มีใครเข้ามาแทรกแซง เหมือนสูตรอาหารเดียวกัน แต่พอปรุงในหม้อที่ไม่มีใครเคยใช้มาก่อน รสชาติที่ได้ก็ย่อมไม่เหมือนที่ไหนในโลก

คำตอบโดยย่อ: ฮาวายเกิดจากจุดร้อน (hotspot) ใต้เปลือกโลกที่อยู่กับที่ ขณะแผ่นเปลือกโลกแปซิฟิกเลื่อนผ่านไปเรื่อยๆ ทำให้เกิดเกาะเรียงอายุต่างกันเหมือนสายพานลำเลียง ความโดดเดี่ยวสุดขั้วของแต่ละเกาะทำให้เกิดสิ่งมีชีวิตประหลาดที่วิวัฒนาการเฉพาะถิ่นและหาที่ไหนไม่ได้อีกในโลก