“ขนมหม้อแกง” ไม่มีแกงแม้แต่นิดเดียว แล้วทำไมถึงชื่อแบบนี้?

"ขนมหม้อแกง" ไม่มีแกงแม้แต่นิดเดียว แล้วทำไมถึงชื่อนี้?

ลองนึกภาพว่าคุณเป็นชาวต่างชาติที่มาเที่ยวเมืองไทยครั้งแรก เห็นป้าย "ขนมหม้อแกง" วางขายอยู่หน้าร้าน คุณคงคิดว่าต้องมีอะไรที่เกี่ยวกับแกง สักครึ่งหนึ่งเป็นอย่างน้อย แต่พอตักชิ้นแรกเข้าปาก กลับเจอแค่รสหวานมันของไข่ กะทิ และถั่ว ไม่มีรสเผ็ด ไม่มีเครื่องแกง ไม่มีอะไรที่เกี่ยวกับคำว่า "แกง" เลยแม้แต่นิดเดียว

คนไทยเองก็อาจไม่เคยตั้งคำถามนี้จริงจัง เพราะกินกันมาตั้งแต่เด็กจนชินชื่อ แต่พอมาคิดดูดี ๆ... เอ๊ะ ทำไมมันไม่มีแกงวะ?

คำตอบไม่ได้ซ่อนอยู่ในสูตรขนมครับ แต่ซ่อนอยู่ใน "ภาชนะ" ที่คนสมัยก่อนใช้ทำมันต่างหาก

ก่อนจะชื่อหม้อแกง มันเคยชื่อ "กุมภมาศ"

มีข้อมูลที่น่าสนใจไม่น้อยระบุว่า ขนมชนิดนี้เคยมีชื่อเดิมว่า "ขนมกุมภมาศ" ซึ่งฟังดูหรูหรากว่าชื่อปัจจุบันเยอะครับ

ถ้าแยกคำดู "กุมภ" หมายถึง หม้อ (แบบเดียวกับคำว่ากุมภาพันธ์ที่มาจากกลุ่มดาวรูปหม้อน้ำ) ส่วน "มาศ" หมายถึง ทอง เมื่อนำมารวมกันจึงแปลได้ว่า "ขนมหม้อทอง"

ฟังแล้วก็พอเดาออกว่าขนมนี้คงไม่ได้อยู่ในครัวชาวบ้านทั่วไปตั้งแต่แรก แต่น่าจะเกี่ยวข้องกับงานพิธี งานบุญ หรือครัวชั้นสูงมาก่อน ส่วนจะเป็นหม้อทองคำแท้ ๆ ทุกใบ หรือเป็นการเรียกเพื่อความเป็นมงคลเท่านั้น ตรงนี้ยังมีคำอธิบายต่างกันไป จึงต้องมองว่าเป็นเรื่องเล่าที่สืบต่อกันมา มากกว่าข้อสรุปที่ฟันธงได้ 100%

จากหม้อทอง สู่หม้อดินในครัวชาวบ้าน

พอขนมเริ่มแพร่หลายออกจากวังสู่บ้านคนทั่วไป ปัญหาก็ตามมาทันที... จะเอาหม้อทองมาทำขนมกินทุกวันมันคงไม่ไหว ชาวบ้านจึงหันมาใช้หม้อดิน หรือหม้อทองเหลืองที่มีอยู่ติดครัวแทน

ทีนี้ก็มาถึงจุดสำคัญครับ หม้อที่ใช้ทำขนมพวกนี้ ก็เป็นหม้อชนิดเดียวกับที่ใช้ต้มแกง ผัดกับข้าว ทำอาหารคาวประจำวันนั่นแหละ คนก็เลยเรียกกันปากต่อปากไปเรื่อย ๆ จนติดว่า "ขนมหม้อแกง"

สรุปง่าย ๆ คือ ชื่อมันมาจาก "หม้อที่หยิบมาใช้" ไม่ใช่ "สิ่งที่อยู่ในหม้อ" ครับ

แล้วท้าวทองกีบม้าเกี่ยวอะไรด้วย?

พอพูดถึงขนมไทยที่ใช้ไข่กับน้ำตาลเป็นหลัก หลายคนคงเคยได้ยินชื่อ ท้าวทองกีบม้า หรือมารี กีมาร์ ผู้ที่มีบทบาทกับขนมหวานหลายชนิดในราชสำนักสมัยอยุธยา ซึ่งได้รับอิทธิพลจากขนมยุโรป

เรื่องนี้ผมอยากเล่าแบบตรงไปตรงมาครับ คือหลักฐานที่มีอยู่ยังไม่พอจะบอกได้ชัดว่าท่านเป็นคนคิดสูตรขนมหม้อแกงขึ้นมาโดยตรง ดังนั้นถ้าจะพูดถึงความเชื่อมโยงนี้ คำที่เหมาะกว่าน่าจะเป็น "มีข้อสันนิษฐานว่า" มากกว่าการพูดฟันธงไปเลยว่าท่านคือผู้คิดค้น

จากขนมในวัง สู่ของฝากติดมือกลับบ้าน

เวลาผ่านไปหลายชั่วอายุคน ขนมหม้อแกงก็ถูกปรับสูตรไปตามวัตถุดิบในแต่ละพื้นที่ ทั้งหม้อแกงไข่ หม้อแกงถั่ว หม้อแกงเผือก หม้อแกงเม็ดบัว โดยเฉพาะ จังหวัดเพชรบุรี ที่กลายเป็นแหล่งขึ้นชื่อ เพราะมีน้ำตาลโตนดของดีท้องถิ่นที่ช่วยให้ขนมหอมและหวานกลมกล่อมแบบที่หาที่อื่นเทียบได้ยาก

จากขนมที่ครั้งหนึ่งเคยถูกใส่ในหม้อทองสำหรับงานสำคัญในวัง วันนี้กลับกลายเป็นขนมในถาดอะลูมิเนียมที่วางเรียงขายอยู่ตามร้านของฝากทั่วไป ราคาไม่กี่สิบบาทต่อชิ้น

ผมมองว่าเรื่องนี้มันน่าคิดดีนะครับ ชื่อสั้น ๆ แค่คำเดียวอย่าง "หม้อแกง" ถ้าไม่มีใครมาเล่าให้ฟัง เราก็คงไม่รู้เลยว่ามันแบกเรื่องราวการเดินทางจากวังหลวงลงมาถึงครัวชาวบ้านเอาไว้ในตัวมันเอง

บางทีชื่ออาหารก็เหมือนฟอสซิลเล็ก ๆ ที่เก็บร่องรอยของยุคสมัยเอาไว้ โดยที่เราไม่รู้ตัวเลยว่ากำลังกินประวัติศาสตร์อยู่ทุกครั้งที่ตักเข้าปาก

แล้วคุณล่ะครับ? ก่อนอ่านบทความนี้ เคยสงสัยไหมว่าทำไมขนมหม้อแกงไม่มีแกง หรือเพิ่งรู้เป็นครั้งแรกว่ามันเคยชื่อ "กุมภมาศ"? ลองมาเล่าให้ฟังหน่อยครับว่าคุณกินหม้อแกงแบบไหนบ่อยที่สุด

หมายเหตุ: รายละเอียดเรื่องภาชนะทองคำ ที่มาจากขนมยุโรป และบทบาทของท้าวทองกีบม้า มีคำอธิบายหลากหลายและยังไม่ใช่ข้อยุติทางประวัติศาสตร์ บทความนี้จึงเลือกใช้คำว่า "มีข้อสันนิษฐาน" แทนการฟันธงเกินหลักฐานที่มี